Έχουμε στα χέρια μας ένα βιβλίο γραμμένο από έναν αναγνωρισμένο, παγκοσμίου φήμης Ομηριστή, ένα θέμα όχι τόσο εξειδικευμένο, όπως δηλώνει ο τίτλος του και έναν εκδοτικό οίκο που έχει βάλει στόχο του να κινείται σε υψηλά επίπεδα και να αφήσει τα υπόλοιπα σε άλλους. Τι άλλο θα κατεβάζαμε από το ράφι ψάχνοντας τι θα διαβάσουμε σήμερα; Η έξοχη μεταφράστρια, κατά δήλωση του συγγραφέα – οπότε η δική μας γνώμη περισσεύει, αποφεύγει τον τίτλο Αίας Αρείος που θα ήταν ίσως πιο προσφιλής για να αποφύγει την σύγχυση με άλλες ερμηνείες του όρου. Ο Αρήιος είναι ταυτόσημος με τον Αρείο: την ασκούντα την ηρωική βία του θεού του πολέμου. Ο συγγραφέας είναι μια αυθεντία της αρχαιοελληνικής γραμματείας, του οποίου δεν έχουμε διαβάσει κανένα άλλο βιβλίο. Αν είχαμε διαβάσει τουλάχιστον τα δύο βιβλία του για τον Όμηρο και το Ο Καλύτερος των Αχαιών, θα είχαμε μια πιο πλήρη, αλλά κυρίως μια πιο υπεύθυνη άποψη. Εδώ περιοριζόμαστε μόνο στις αναφορές του ιδίου στα κείμενα αυτά, οπότε όλα όσα ακολουθούν θα τα κρίνετε ως προερχόμενα από έναν «μη επαρκή» γνώστη του έργου του Gregory Nagy.
Κατά την, με τα ως άνω δεδομένα διαμορφωμένης, γνώμη μας λοιπόν, ο συγγραφέας μας προσπαθεί να ορίσει την έννοια του ήρωα στην αρχαία Ελλάδα, του κλέους, του κότινου της δάφνης και του όλβου, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του Αίαντα του γιου του Τελαμώνα και (μυθικού) βασιλέα της Σαλαμίνας. Μια πολεμική μηχανή που χρησιμοποιεί ωμή βία, που σήμερα θα παρομοιάζαμε με τον κινηματογραφικό exterminator. Φτάνουν όμως η ανδρεία και η (υπερ)φυσική σωματική ρώμη για να ολοκληρώσει τον ορισμό του ήρωα? Προφανώς όχι. Εδώ μπαίνει ο Οδυσσέας ο πολύτροπος, ο Νούς, ο πολυμήχανος, η αρχαιοελληνική (Ορφική) Μήτις που δεν κατονομάζεται στο βιβλίο. Ο Οδυσσέας εκφράζει τον Νού που καθοδηγεί το ένστικτο, δηλαδή την σωφροσύνη και όχι τόσο πολύ τον ήρωα, την ανδρεία.
Ο συγγραφέας, εκών ή άκων έχει εμπλακεί και πάλι στην προσπάθεια να συνθέσει τον Καλύτερο των Αχαιών, δηλαδή – χωρίς ονόματα – τον Ιδεώδη Άνθρωπο, συνθέτοντας Αίαντα και Οδυσσέα. Αλλά αυτό δεν είναι εύκολο για έναν διαφαινόμενο εμπειριστή όπως ο Nagy. Ο Ιδεώδης Άνθρωπος ανήκει στον Κόσμο των Ιδεών και όχι στον κόσμο των φαινομένων που υπόκεινται στην εμπειρία μας. Αναζητά λοιπόν τον Ενάρετο, όπως τον ορίζει η αρχαιοελληνική Γραμματεία με ανθρώπινους όρους. Τα στοιχεία που συνθέτουν την έννοια της Αρετής, της υπέροχης αυτής αρχαιοελληνικής έννοιας μπροστά στην οποία η θρησκευτική ή όποια άλλη «ηθική», η αμαρτία, η τιμωρία και οι θεϊκές εντολές κλπ. φαντάζουν συλλήβδην γελοίες θα αναλύσουμε αμέσως πιο κάτω. Την Αρετή η οποία άφησε άφωνους τους Πέρσες: Αυτοί πολεμούν για την Αρετή! (Τι είναι αυτό το πράγμα;).
- Ανδρεία. Μόνον όταν αποδεικνύεται όπως ο Σωκράτης περιγράφει στον Μίλητο. Μολών λαβέ. Ή ταν ή επι τας.
- Σωφροσύνη: κυριαρχία του νού. Μηδέν άγαν
- Σοφία. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει ανθρώπινη αλλά μόνο θεϊκή Σοφία, δηλοί την Καθαρή Γνώση.
- Δικαιοσύνη. Εκάστω το ανήκον.
Ο Αίας καλύπτει το πρώτο, αλλά τίποτε από τα υπόλοιπα. Ο Οδυσσέας την σωφροσύνη, τον ελιγμό, (ο «μεροκαματιάρης», ο ρακένδυτος βασιλιάς, ο πολιτικός) και την γνώση αλλά όχι την Γνώση; Ο ρόλος της δικαιοσύνης αναδεικνύεται στην έριδα Αίαντα – Οδυσσέα, στην επακολουθούσα ψηφοφορία και την απονομή του βραβείου (στολή του Αχιλλέα) στον Οδυσσέα. Είναι δίκαιη η απόφαση? Εάν μιλάμε για το ποιός είναι πιο ενάρετος με τα κριτήρια που θέσαμε Ναι. Αν μείνουμε μόνο στο ποιός είναι ο μεγαλύτερος ήρωας και μόνον τότε η απάντηση είναι: Αίας ο Αρήιος! Αυτός που με ηρωισμό πήρε από τους Τρώες το νεκρό σώμα του Αχιλλέα με την πανοπλία του. Αλλά όπως σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Πρέπει όμως να τονίσω και πάλι ότι δεν βλέπουμε πάντοτε να υπάρχει στην επική ποίηση μια προδικαστική κρίση περί αδικίας και δικαίου.»
Αν ήθελε ή αν μπορούσε να δεί ο συγγραφέας μας το θέμα με την οπτική της έννοιας της Αρετής τότε θα κατέφευγε ολόψυχα μόνο στον Αίαντα του μεγάλου τραγικού, του Σοφοκλή και στον Αίαντα του Ομήρου του Πινδάρου, όπως ο ίδιος αναφέρει. Μόνο στους μεγάλους αρχαιοέλληνες τραγωδούς τέτοιες έννοιες βρίσκουν την τελείωση τους. Όσο δεν το κάνει αυτό δεν θα βρεί ποτέ τον Ιδεώδη Αχαιό, Ιταλό ή Αμερικανό: Τον Ιδεώδη Άνθρωπο. Μπορεί; Η έλλειψη σωφροσύνης του Αίαντα καταγράφεται αυταπόδεικτα με την αυτοκτονία του που ανήκει στον χώρο του μύθου και σαν τέτοια αντιμετωπίζεται μόνο στην Τραγωδία, όπου ο μύθος είναι το κατ’εξοχήν λιμπρέτο της. Στην Ιλιάδα η αυτοκτονία του Αίαντα δεν αναφέρεται. Ουδείς άφρων λατρεύτηκε στην αρχαία Ελλάδα! Μόνο η αυτοθυσία. Η ενέργεια αυτή του Αίαντα ξεπερνά την Αριστοτελική έννοια της μεγαλοψυχίας: της υποχρέωσης της διεκδίκησης της αναγνώρισης κα όχι με την έννοια της επικράτησης του εγωισμού, διότι σε περίπτωση που δεν αναγνωρισθεί η αξία σου τότε υποχωρείς και γυρίζεις σπίτι σου ήρεμος διότι έκανες το καθήκον σου, είσαι μεγαλόψυχος. Σήμερα πλέον η λέξη αυτή κατέληξε να χρησιμοποιείται σαν ταυτόσημη προς την μεγαλοθυμία.
Όσον αφορά την λεκτική διαμάχη μεταξύ Αίαντα και Οδυσσέα, ο συγγραφέας μας χρησιμοποιεί τις λέξεις έρις, όνειδος και φιλονικία και νείκος. Ο νείκος είναι αντιπαράθεση που σε συνδυασμό με την αμάχη περιγράφει την Φύση, το Όλον κατά τον Ηράκλειτο. Το νομοτελειακό γίγνεσθαι που οδηγεί στην αρμονία και όχι η φιλονικία όπως θεωρείται από πολλούς. Η έρις και η προσβολή ονειδίζουν και αναφέρονται στις εκδηλώσεις του ανθρώπινου εγωισμού. Ο συγγραφέας μας αφοσιωμένος στην μελέτη του Ομήρου, συνεχίζει τις αναζητήσεις του με αφορμή αυτή τη φορά τον Αίαντα. Είμαστε βέβαιοι ότι θα το έκανε με το ίδιο πάθος και με αφετηρία οποιονδήποτε άλλον. Εμείς σε αυτήν την αξιοθαύμαστη αναζήτηση διακρίνουμε δυο σημεία – πάντα με την επιφύλαξη που θέσαμε από την αρχή, όσον αφορά το συνολικό ογκώδες έργο του. Το πρώτο σημείο αφορά τον Όμηρο σαν πρόσωπο και το Έπος γενικότερα.
Έχουν εμφανισθεί κατά καιρούς πάμπολες ερμηνείες του ονόματος, όπως ο-μη-ορών (τυφλός), ο συνοδός του τυφλού κλπ. και σύνδεση με την σημερινή λέξη – που υπήρχε και στην αρχαιοελληνική – όμηρος κλπ. Ο Nagy επιλέγει την σύνθεση από το ομ(ού) και άρος που έχει την ρίζα του στο ρήμα αρ-ίσκειν (αλλά αυτό είναι απαρέμφατο κάποιου ρήματος). Με βάση αυτήν την ετυμολογία, το όνομα Όμηρος είναι μεταφορά: ο ποιητής Όμηρος είναι αυτός που συνταιριάζει [τις λέξεις του ποιήματος] μαζί. Πολύ μπερδεμένο και πολύ δύσκολο στην μετάφραση! Με βάση αυτόν τον ορισμό αλλά και την διάκριση προκλασικού Ομήρου και κλασικού Ομήρου, δεν είναι καθόλου σαφές αν ο Όμηρος ήταν ξεκάθαρα ένα συγκεκριμένο άτομο ή προσωνύμιο ενός υπαρκτού προσώπου. Αυτός ο όποιος Όμηρος εμφανίζεται από τον συγγραφέα ότι έγραψε επιμέρους έπη και άλλα έπη (?) πριν γράψει «την δική μας Ιλιάδα» και «την δική μας Οδύσσεια», δηλαδή αυτά που έφτασαν στα χέρια μας. Άλλοι υποστηρίζουν ότι συνέλλεξε, ταξινόμησε και ομογενοποίησε σε ενιαίο έπος προϋπάρχον υλικό. Αλλά αυτά ας τα αφήσουμε στους ειδικούς.
Θα αποφύγουμε την συζήτηση για την έννοια, τον σκοπό και τον συμβολισμό του μύθου που μας δίνει ο συγγραφέας, διότι δεν έχουμε στην διάθεση μας επαρκή στοιχεία και πληροφορίες. Θα προσθέσουμε μόνο την κοινοτοπία: Οι άνθρωποι αρέσκονται στους μύθους, όσο τα παιδιά στα παραμύθια. Αλλά οι μύθοι δεν είναι παραμύθια και καμία σχέση δεν έχουν μεταξύ τους. Ο James Joyce φερ΄ειπείν αντελήφθη ή χρησιμοποίησε την Οδύσσεια σαν μύθο που συμβολίζει την πορεία του ανθρώπου στην ζωή, με την ίδια ελευθερία που ασκεί ο Καβάφης με την Ιθάκη του, έφτιαξε τον δικό του Οδυσσέα, τον Leopold Bloom, έβαλε δίπλα του τον γνωστό μας Stephen Dedalus σαν Τηλέμαχο, τους τοποθέτησε στο οικείο του Δουβλίνο και παρακολουθεί την Οδύσσεια της ζωής και της καθημερινότητας τους.
Από την άλλη διαβάζουμε για τον «δικό μας Όμηρο» και τον «Όμηρο του Πινδάρου». Αντιλαμβανόμαστε ότι ο συγγραφέας εννοεί τον Όμηρο όπως τον δεξιωνόμαστε εμείς και τον Όμηρο όπως προσλαμβάνει ο αδιαφιλονίκητα μεγαλύτερος λυρικός ποιητής της αρχαιότητας. Μας κοινοποιεί λοιπόν προς τιμήν του την προσπάθεια του να χρησιμοποιήσει κάθε διαθέσιμη πηγή να γνωρίσει τον Όμηρο τόσο τον «δικό μας/δικό του» κλασικό, όσο και τον προκλασικό. Όσον αφορά τον διαχωρισμό της ποίησης σε εγκωμιαστική και ποίηση του ψόγου στην οποία επιμένει ο συγγραφέας μας μακρηγορώντας ας μας επιτρέψει να την προσπεράσουμε όντας εραστές της ελεύθερης από κάθε περιορισμό έκφρασης του ονείρου του αληθινού ποιητή και κάθε αληθινού καλλιτέχνη και εχθρικοί σε κάθε τεχνική ανάλυση που προσπαθεί να βάλει φόρμες και κανόνες στην ποίηση και να την κάνουμε «μαθηματική» κατά την Αμερικανική προσφιλή μέθοδο ώστε να την αναθέσουμε στην τόσο trendy τεχνητή νοημοσύνη της α-νοησίας. Μη σας ξενίζει λοιπόν ο τίτλος και σας αποτρέψει ο τίτλος ΑΙΑΣ ΑΡΗΙΟΣ. Όπως είδατε, από αυτά τα λίγα που εμείς αντιληφθήκαμε, ανοίγει ορίζοντες και δημιουργεί ευκαιρίες για ατέλειωτες συζητήσεις. Εξ άλλου από τον συγκεκριμένο εκδοτικό οίκο δεν περιμέναμε τίποτε λιγότερο.
