Ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει στο χιλιοειπωμένο αλλά πάντα επίκαιρο πεσιμιστικό πλακάτ των διαλαλούντων μηδενιστών με αφετηρία τον θάνατο. Αφού θα πεθάνεις ούτως ή άλλως τί νόημα θα μπορούσε να έχει; Ζήσε την ζωή σου αποφεύγοντας σαν τον διάβολο την αμαρτία για να μην δυσαρεστήσεις τον Θεό – δηλαδή να επιδιώκεις την μη ζωή – και να έχεις μια αιώνια ζωή χαρισάμενη. Η μεγάλη πλάνη της θρησκείας. Οι Στωικοί πατώντας στέρεα στην μητέρα γη αδιαφορούν πλήρως για το μετά θάνατον άγνωστο. Ζήνωνας, Χρύσιππος, Μ. Αυρήλιος, Σενέκας και τόσοι άλλοι μας παροτρύνουν με ξεκάθαρες παραινέσεις τρόπους με τους οποίους θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε την ζωή ώστε να της δώσουμε το νόημα που δεν μπορούμε να διακρίνουμε χωρίς βοήθεια. Δυό είναι οι έννοιες που ξεκλειδώνουν το συρτάρι όπου η ζωή έχει καταχωνιάσει το νόημα της: η Αρετή σαν άσκηση και η πνευματική γαλήνη σαν αποτέλεσμα. Η ενάρετη ζωή είναι μια πολύ, μα πάρα πολύ δύσκολη καθημερινή άσκηση στο πεδίο της καθημερινότητας, ένας Πελοποννησιακός πόλεμος με τα διλήμματα της τυχαιότητας και του γίγνεσθαι. Για την πρώτη, την Αρετή, η επιστήμη δεν έχει να μας πεί τίποτε απολύτως γιατί δεν είναι δουλειά της, η θρησκεία έχει μείνει στις δέκα εντολές και τα θανάσιμα αμαρτήματα ενώ για την δεύτερη έχει να μας πει πολλά, προσφέροντας μας μεθόδους και βοήθεια ν αποκαταστήσουμε μια εσωτερική ισορροπία, να στείλουμε τις διάφορες διαταραχές για ύπνο και να περι-γράψουμε την προσωπικότητα μας.
Οι ακαδημαϊκοί μελετητές της φιλοσοφίας, που δεν είναι, παρά μόνον ελαχιστότατοι, οι ίδιοι φιλόσοφοι γιατί δεν έχουν απαραίτητα έμφυτη την ανάγκη του φιλοσοφείν, έχουν σπεύσει να κατατάξουν – χωρίς να τον έχουν γνωρίσει και πολύ – τον Ιεροκλή στους Στωικούς. Αν αυτό είναι σωστά τεκμηριωμένο ή όχι αυτό μας είναι αδιάφορο, γιατί δεν μας ενδιαφέρει η αρχειοθέτηση της φιλοσοφίας αλλά η ίδια η φιλοσοφία. Ευτυχώς για τον ιδρυτή της φιλοσοφίας, τον Ηράκλειτο, τον καταχώρησαν σαν Προσωκρατικό – κάτι σαν Προ Χριστού – και τον άφησαν ήσυχο στο μεγαλείο του στην πατρίδα του την Έφεσο. Η φιλοσοφία δεν διδάσκεται, προκύπτει στα ελεύθερα πνεύματα που έχουν λαίμαργη περιέργεια και καθαρό βλέμμα και δεν τους χωρά η Μακεδονία. Θέλουν το Σύμπαν ολόκληρο για ν’αφήσουν την σκέψη τους να αναζητά τα όρια του κόσμου τους και τελικά – αφού δεν τα βρίσκουν ποτέ – την αιωνιότητα. Έναν δάσκαλο ξέρουμε: τον Χάιντεγκερ, ο οποίος γεννούσε φιλοσοφία και την μετέδιδε στους μαθητές του. Ο Σοπενχάουερ ήταν λάβρος κατά της φιλοσοφικής ακαδημαϊκής κοινότητας γιατί δεν του έδωσαν ποτέ έδρα και ο Νίτσε έφυγε τρέχοντας από το Πανεπιστήμιο της Βασιλείας για να μπορεί να φιλοσοφεί.
Το βιβλίο που συζητάμε έχει σαν θέμα ένα έργο του Ιεροκλή που έφτασε στα χέρια μας μέσω του Στοβαίου. Μια αξιέπαινη, ως συνήθως προσπάθεια του εκδοτικού οίκου Αρμός που συνεχίζει ηρωικά να μας προσφέρει φιλοσοφικές εκδόσεις παρ’ ότι το κοινό συνεχώς φθίνει και η φιλοσοφία αργοπεθαίνει από τον ρηχό σύγχρονο πολιτισμό του κινητού και της τεχνικής α-νοημοσύνης, με την οποία οι ανίκανοι τεμπέληδες γράφουν σήμερα φιλοσοφικές κατ’ όνομα εργασίες- μπουρδολογίες που απευθύνονται σε ηλίθιους. Ο Ιεροκλής, που δεν είναι ούτε Ζήνωνας ούτε Επίκτητος ούτε Μ. Αυρήλιος, τουλάχιστον με αυτά που έφτασαν ως εμάς, δεν φτάνει στο ύψος των παραινέσεων «να αισθάνεσθε ευτυχείς γι’ αυτά που έχετε και όχι δυστυχείς γι’ αυτά που δεν έχετε» ή «Έχετε την δύναμη να ελέγχετε τον νου σας και όχι τα εξωτερικά γεγονότα» και πολλά τέτοια υπέροχα που σε ξυπνάνε από τον λήθαργο και την παραλυσία της καλοπέρασης. Όμως εδώ θέτει ένα θέμα που σηκώνει πολύ και ωφέλιμη συζήτηση: το καθήκον γενικά και το καθήκον της φροντίδας προς τους γύρω μας μπορεί – και ίσως πρέπει – να δώσει νόημα στην ζωή μας.
Η λέξη καθήκον είναι εννοιολογικά συγγενής με το πρέπον, αυτό που πρέπει εγώ να κάνω και είναι ατομική υποχρέωση του καθενός χωριστά. Το καθήκον είναι αποκλειστικά δικό μου, όπως είναι ο θάνατος. Η ταύτιση του καθήκοντος με την υποχρέωση είναι κατάφωρο, κατά την γνώμη μας, λάθος μόνο και μόνο για τον λόγο ότι η υποχρέωση μου επιβάλλεται από κάποιον ή κάτι άλλο εξωτερικά ενώ το καθήκον το αισθάνομαι εσωτερικά, είναι ανάγκη που μου επιβάλλεται από την ανεπτυγμένη συνείδηση μου. Η συνείδηση μου μού επιβάλλει να κάνω το καθήκον ΜΟΥ. Η φροντίδα είναι ανθρώπινη εκδήλωση σε συγχορδία με την Φύση. Η Φύση μεριμνά και προνοεί για την ανθρωπότητα, ο άνθρωπος φροντίζει. Έχουμε μια αμυδρή αίσθηση, πιθανότατα λανθασμένη, ότι η Αδράστεια και η Αμάλθεια, οι τροφοί του Κρονίδη (οντολογικού) Δία στο Ιδαίον άντρο που συμβολίζει με την σειρά του την μήτρα, όπως άλλωστε και η σπηλιά/φάτνη της Βηθλεέμ, συμβολίζουν την Μέριμνα και την Πρόνοια σαν φιλοσοφικές έννοιες, απόρροια της Δημιουργίας του Όλου και όχι μόνο της ανθρωπότητας βέβαια.
Ο Ιεροκλής μας επισημαίνει το καθήκον μας απέναντι στους θεούς, τους οποίους – κατά την μετάφραση – τους μπερδεύει κάπως με τον Θεό, ενώ είναι δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες η μια ξεκαθαρισμένη με τον συμβολισμό του Δωδεκάθεου και η άλλη απρόσιτη στον ανθρώπινο νού με την παρεμβολή του θεϊκού γνόφου (του σκότους στα καθ’ημάς, που περιβάλλει την αιωνιότητα του Θεού) Τα καθήκοντα μας απέναντι στους νόμους, την πατρίδα, την οικογένεια και ένα-ένα τα μέλη της οικογένειας μας και της κοινωνίας. Χρησιμοποιώντας τον όρο της οικειότητας προσπαθεί να συνδέσει όλες αυτά τις ετερότητες σε ένα ενιαίο σύνολο. Η θεωρία των ομόκεντρων κύκλων με κέντρο το άτομο, που αναπτύσσεται αλλού, και που αναπαριστούν τους τους διάφορους βαθμούς συγγένειας με το κεντρικό άτομο και επεκτείνονται απομακρυνόμενοι από το κέντρο μέχρι να λυθούν οι δεσμοί αίματος και να υποκατασταθούν από την οικειότητα πάσχει κατά τα εξής δύο:
- Αγνοεί την πυραμιδοειδή ιεράρχηση της Φύσης και την ισοπεδώνει. Ο πατέρας ή η μητέρα ανάλογα με τις εποχές της ιστορίας της ανθρωπότητας είναι στην κορυφή ενώ τα παιδιά-αδέλφια είναι στο αμέσως κατώτερο επίπεδο και πάει λέγοντας. Στα ζώα κατά το Δαρβινικό μοντέλο αυτό καθορίζεται από την ισχύ και την φυσική επιλογή. Κι αυτό διότι τα παιδιά είναι για κάποιο διάστημα απολύτως εξαρτώμενα από την φροντίδα και την βούληση του αρχηγού. Εάν η φροντίδα αυτή για την κάλυψη των υλικών και πνευματικών αναγκών των παιδιών είναι η δέουσα τότε και μόνο προκύπτει το καθήκον ανταπόδοσης και η ευγνωμοσύνη, δεν απορρέει ευθέως από τους δεσμούς αίματος. Πάνω σε αυτό πολλά έχει να πει η ψυχολογία αλλά εμείς θα μείνουμε εδώ.
- Η αλληλεπίδραση του κεντρικού ατόμου με αυτά των διάφορων κύκλων, για να μείνουμε στο μοντέλο του Ιεροκλή, δημιουργεί μια σειρά από απαιτήσεις στις οποίες πρέπει να ανταποκριθεί το κεντρικό άτομο με κύρια την πλήρη αυτογνωσία και την ανεπτυγμένη συνείδηση. Για το πρώτο η ψυχολογία μας κατευθύνει επαρκώς με την παρεμβατική της δυνατότητα να μας βοηθήσει να ενώσουμε το συνειδητό με το ασυνείδητο για να ολοκληρώσουμε την προσωπικότητα μας και να την ανα-γνωρίσουμε. Το δεύτερο έχει να κάνει εν μέρει και με την γονική αρωγή για την ανάπτυξη της συνείδησης του κεντρικού ατόμου ώστε το «έχω το καθήκον να….» να προκύπτει εκ των έσω αβίαστα και να μη χρειάζονται υπενθυμίσεις ή παραινέσεις.
Παραδείγματα τέτοια μπορούμε να βρούμε πολλά στην μεγάλη λογοτεχνία, όπως για παράδειγμα στα Mill on the Floss και Adam Bede του George Eliot. Κατά τα άλλα οι ομόκεντροι κύκλοι φαίνονται να είναι ένα απόσπασμα από τον κάτοικο του σύμπαντος των Πυθαγορείων, όπου η ανθρώπινη πνευματική εξέλιξη συνδέεται με το πώς αισθάνεται ο άνθρωπος την θέση του σε αυτόν τον κόσμο: ως κάτοικος του χωριού του ή της πόλης του, της χώρας του, της ηπείρου, της γης ή του σύμπαντος; Με την πολύ βαθιά έννοια που έχει αυτή η τοποθέτηση του ανθρώπου και επιδρά στην κοινωνική του συμπεριφορά και καθορίζει όλες του τις πράξεις. Έχουμε την άποψη – υπό συζήτηση βέβαια – ότι τον Ιεροκλή τον απασχολεί ένα μεγαλύτερο, πολύ μεγαλύτερο θέμα που απασχόλησε και τα μεγάλα πνεύματα: Η ενοποίηση της κατακερματισμένης ανθρωπότητας. Το κύτταρο της κοινωνίας είναι η οικογένεια. Μια υγιής οικογένεια διακρίνεται για τους ισχυρούς δεσμούς που συνδέουν τα μέλη της μεταξύ τους, που αντέχουν στις επιθέσεις του ατομικού εγωισμού αλλά και των εξωτερικών παρεμβάσεων. Άρα αν θέλουμε να αναλωθούμε σε μια τέτοια προσπάθεια, έστω και θεωρητικά έχουμε μαγιά να ξεκινήσουμε. Αυτό ακριβώς κάνει ο Ιεροκλής. Κάποιοι σκέφτηκαν την θρησκεία, μια Οικουμενική Εκκλησία (Σολόβιεφ), άλλοι την Τέχνη (Βάγκνερ) και πάει λέγοντας. Άλλοι επικαλούνται τον παγκόσμιο νού, την παγκόσμια συνείδηση, την παγκόσμια ψυχή. Υποστηρίζει ο καθένας με τα επιχειρήματα του ότι αν αυτά ή κάποιο από αυτά υπάρχει τότε μπορούμε να το αναδείξουμε και να το χρησιμοποιήσουμε. Στην πράξη όμως δεν διακρίνουμε κάτι τέτοιο. Αντίθετα βλέπουμε μισαλλοδοξία, τοπικισμό, εθνικό και θρησκευτικό φανατισμό, ωφελιμισμό και διαφθορά.
Ας επανέλθουμε όμως στο βιβλίο. Ένα βιβλίο που, όπως θα διαπιστώσατε ανοίγει πολλά θέματα και μάλιστα μεγάλα για συζήτηση, προβληματισμό και αναζήτηση άλλων βιβλίων ων ουκ έστι αριθμός, για να βρούμε περισσότερες πληροφορίες και απόψεις για τα θέματα αυτά που θίγει ο Ιεροκλής. Στην εισαγωγή θα βρείτε πολλές ιστορικές πληροφορίες για τον Ιεροκλή αλλά και επαρκείς οδηγίες για την ανάγνωση, Τον πρόλογο του βιβλίου λόγω περιορισμένου χρόνου και από ευγένεια δεν έχουμε το περιθώριο να τον σχολιάσουμε.
