Λίγο πριν η Αυστρία προσαρτηθεί στη ναζιστική Γερμανία, ο Βέρφελ αφηγείται μία ιστορία βγαλμένη από έναν κόσμο που σε λίγο δεν θα είναι πια ο ίδιος. Πρωταγωνιστής του βιβλίου, είναι ο σεβαστός υπάλληλος της Αυτοκρατορικής Οικονομικής Εισαγγελίας Καρλ Φιάλα. Ο Βέρφελ τοποθετεί την ιστορία αυτή μέσα στην περίοδο του μεσοπολέμου και λίγο μετά το πέρας του αιματηρού Μεγάλου πολέμου, δηλαδή του Α’ Παγκοσμίου. Η άστατη και τόσο ασταθής πολιτικά περίοδος του Μεσοπολέμου κόστισε τη ζωή σε περισσότερους ανθρώπους απ’ ότι ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος. Πρόκειται για μια περίοδο επισφαλή, άκρως προβληματική, μια περίοδο με ιστορικά και πολιτικά γεγονότα που οδήγησαν πρώτα στο περίφημο κραχ του 1929 και την οικονομική καταστροφή τόσων και τόσων ανθρώπων ανά την υφήλιο όσο και στην άνοδο του ναζισμού, απόρροια της ανασφάλειας και του κενού εξουσίας στην μεταπολεμική Γερμανία. Όλα αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά καθώς ιστορία και λογοτεχνία, λογοτεχνία και κοινωνία αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται.
Στα άδυτα μιας κοινωνίας που βαδίζει προς την καταστροφή, ηθική και οικονομική
Ο Φραντς Βέρφελ μέσω του Καρλ Φιάλα, αυτού του ανθρώπου που θα δει τη ζωή του να αλλάζει από τη μια στιγμή στην άλλη, περιγράφει μια Αυστρία όπου όλα είναι ρευστά και τίποτα δεν είναι πια όπως πριν. Η περίφημη Αυστροουγγαρία και το βασίλειο των Αψβούργων που βασίλευε για πάνω από έξι αιώνες, ξεθώριασε, έχει πια διαλυθεί εις τα εξ ων συνετέθη και μια ολόκληρη κοινωνία βρίσκεται πια σε αποδρομή. Όλο αυτό το πλαίσιο δεν μπορεί παρά να ταράξει τον κοινωνικό ιστό και ανθρώπους όπως ο Καρλ Φιάλα, ο οποίος αναγκάζεται να πουλήσει τα υπάρχοντά του, αυτά που απέκτησε με κόπο ώστε να μπορέσει να επιβιώσει. Τα όσα καταθέτει ο Βέρφελ στην νουβέλα αυτή είναι χαρακτηριστικά μιας ολόκληρης εποχής, όπου ο άνθρωπος του χθες δεν θα έχει καμία σχέση με τον άνθρωπο του αύριο. Πολλοί άλλωστε θα δουν τις ζωές του να διαλύονται και την οικονομική τους κατάσταση να υποβαθμίζεται απόρροια μιας απόλυτης καταστροφής που έχει επέλθει. Ο Καρλ Φιάλα είναι η προσωποποίηση αυτού του δράματος που παίρνει σάρκα και οστά και ο Βέρφελ παρατηρητής των όσων συμβαίνουν στον ίδιο και την κοινωνία δεν μένει αμέτοχος αλλά παίρνει μολύβι και χαρτί και αποτυπώνει την θλιβερή πραγματικότητα.
Σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, η αστάθεια και η ευθραυστότητα της συμφωνίας των Βερσαλλιών με την ταπείνωση των ηττημένων Γερμανών συνέδραμαν δίχως άλλο στην ανέλιξη ακροδεξιών δυνάμεων και με αυτόν τον τρόπο τροφοδότησαν τον σπόρο της ανόδου του ναζιστικού μορφώματος που βύθισε τις περισσότερες χώρες στην απόλυτη ανελευθερία και εξαθλίωση. Ο κόσμος άλλαζε προς το χειρότερο και οι ολέθριες εξελίξεις ήταν προ των πυλών. Σε αυτή τη συγκυρία, οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες γενικότερα, ειδικότερα οι εβραϊκής καταγωγής, βίωσαν από πρώτο χέρι κάθε είδους διωγμούς και πολλοί από αυτούς υπέστησαν εξευτελισμό, εξορία και θάνατο. Ο ίδιος ο Βέρφελ στοχοποιήθηκε από το καθεστώς των Ναζί που ήρθε στην εξουσία το 1933 ύστερα από την πτώση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ενός δημοκρατικού συνδυασμού που απέτυχε να αντιμετωπίσει την άνοδο των επικίνδυνων εθνικοσοσιαλιστών. Ο Βέρφελ είχε ήδη πολεμήσει στο μέτωπο στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο αλλά φαίνεται πως τα γραπτά του και οι απόψεις του ήταν αρκετές για να προκαλέσουν την μήνι των ναζιστών και να τον αναγκάσουν να αυτοεξοριστεί στη Γαλλία, όπως άλλωστε και πολλούς σύγχρονούς του. Μέσω του Καρλ Φιάλα προσπαθεί να πάρει μια μικρή εκδίκηση, έστω και λογοτεχνική, ώστε να παραμείνει ζωντανός και να αντισταθεί στο σκοτάδι των κατακτητών.
Η παρουσία του ασφαλιστικού πράκτορα είναι για τον Καρλ Φιάλα μια δυσάρεστη έκπληξη καθώς ο κύριος Σλένσιγκερ βρίσκεται εκεί για να τον ταπεινώσει ή να του προτείνει μια κάποια λύση, είναι εκεί για να τον βοηθήσει ή μήπως για να του αφαιμάξει ό,τι έχει αποκτήσει και να σημάνει το τέλος μιας ολόκληρης εποχής, αυτής της αφθονίας και της ευημερίας; Είναι άραγε ο Καρλ Φιάλα ικανός να διαχειριστεί χρηστά την κατάσταση και να σώσει ό,τι μπορεί να σωθεί; Ο Βέρφελ μέσω του ήρωά του ακροβατεί ανάμεσα στο χθες και το αύριο δίνοντας το σήμα πως ο Φιάλα και ο κάθε Φιάλα οφείλει να πράξει τα δέοντα, να σκεφτεί πώς θα αποφύγει τα δεινά που ξημερώνουν και να φροντίσει για το μέλλον αντιμετωπίζοντας κατάματα μια σκληρή πραγματικότητα. «…όλες οι τράπεζες πηγαίνουν σήμερα κατά διαόλου. Σας λέω ότι οι ισχυρότεροι κεφαλαιούχοι αναστέλλουν τις πληρωμές τους! Επομένως, πρώτον, δεν θα είχατε τίποτα από τα λεφτά σας, και δεύτερον, θα τα χάνατε όλα!».
Η νουβέλα αυτή έχει και το στοιχείο του μεταφυσικού να πρωταγωνιστεί μιας και πρόκειται για έναν άνθρωπο, ο οποίος αν και εγκαταλείπει τα εγκόσμια στην πραγματικότητα δεν πεθαίνει αλλά είναι παρών και στοιχειώνει τις ζωές με την παρουσία του, είναι ο άνθρωπος που νίκησε τον θάνατο. Ο ίδιος ο Βέρφελ επιθυμεί να νικήσει το τέρας του ναζισμού και να μην παραδοθεί αμαχητί, η νουβέλα λοιπόν αυτή είναι η ευκαιρία του να ανεμίσει σημαία αντίστασης και νίκης απέναντι σε ό,τι υπονομεύει το είναι του. «Τα μάτια του ανοίγουν διάπλατα και καρφώνονται στις δύο γυναίκες. Δεν είναι πια τα μάτια ενός ξένου. Το κορμί ανασηκώνεται στο κρεβάτι και μ’ ένα ξαφνικό τίναγμα υπεράνθρωπης δύναμης, δύο γκρίζα τριχωτά πόδια σαν μπαστούνια ξεπροβάλλουν από τα σκεπάσματα και προσπαθούν ηρωικά να πατήσουν σταθερά στο δάπεδο». Επιστρατεύει λοιπόν ο Βέρφελ όσα διαβάζουμε στα γοτθικά και στα μυθιστορήματα τρόμου, τον νεκρό που αρνείται να απαρνηθεί τη ζωή και να περάσει στην άλλη όχθη. Ο Καρλ Φιάλα είναι ακόμα ζωντανός, είναι παρών στις εξελίξεις και ουδείς μπορεί να τον σκοτώσει πια αφού είναι ουσιαστικά νεκρός. Ο Βέρφελ, όπως στο μυθιστόρημα Μια αχνογάλαζη γραφή, έτσι και εδώ, αφηγείται την κρισιμότητα της εποχής του με επίκεντρο την ανθρώπινη αγωνία.
«Μόνο λόγω φιλίας ενδιαφέρθηκα για εσάς, κύριε Φιάλα. Να βγάλω λεφτά από εσάς; Θεός φυλάξοι! Θα ντρεπόμουν αν το έκανα. Λοιπόν! Είστε ένας άνθρωπος γεμάτος σφρίγος στην ακμή της ζωής του. Δεν έχετε τίποτα, όπως λένε, αλλά καταφέρνετε να ζείτε από αυτό το τίποτα. Να ζείτε καλά. Φαίνεται αυτό. Σήμερα και αύριο έχε να ταΐσετε τον εαυτό σας και την οικογένειά σας»
