Η Αντιγόνη ήταν η αδελφή μου…….. Ίσως λοιπόν ίσως……..
Μην λαθέψετε, δεν μας μιλάει η Ισμήνη. Μιλάει σε συνέντευξη της η Maria Zambrano (Μαρία Θαμπράνο). Αυτήν την, πολύ γνωστή στον Ισπανόφωνο κόσμο, φιλόσοφο έχει κατ’ αρχάς την τόλμη να μας συστήσει ο εκδοτικός οίκος LOGGIA από ευγένεια, εκλαμβανόμενη σαν υποχρέωση να συστήσει στους Έλληνες την αδελφή της δικής τους Αντιγόνης, το φιλοσοφικό σύμβολο της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας.
Ο Σοφοκλής έγραψε και δίδαξε το πιο φιλοσοφικό του έργο, την Αντιγόνη, την καλύτερη εκπρόσωπό της, αν υιοθετήσουμε τον Πλατωνικό ορισμό της φιλοσοφίας ως επιτήδευσης θανάτου, έξω από τα στενά πλαίσια του δυισμού σαν διαχωρισμού ψυχής – σώματος. Όλη η ζωή της Αντιγόνης δεν ήταν μη-ζωή, διότι δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα, παρά μόνον στην φαντασία του μηδενισμού, αντίθετα ήταν μία συνεχής άσκηση προετοιμασίας για την μετάβαση στον θάνατο. Σαν σύμβολο η Αντιγόνη εκπροσωπεί, εκδηλώνει και βγάζει στο φως πολλά, αλλά το κυριότερο είναι ότι, κατά την – υπέροχη κατά την άποψη μας – σύλληψη της Θαμπράνο, συμβολίζει την αυγή της ανθρώπινης συνείδησης. Της συνείδησης ως εκδήλωσης της ψυχής και της αέναης αυτόματης ενσωμάτωσης των εννοιών του δικαίου, του καθήκοντος, της φροντίδας, της αγάπης και των καθολικών νόμων, ως ιστορίας της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ζωή της Αντιγόνης μέσα στην άβυσσο των συνεχών συμφορών δεν άφησε τις σωματικές επιθυμίες της να εκδηλωθούν και να έλθουν σε αντιπαράθεση με την συνείδηση της και έτσι άφησαν την τελευταία να πάρει τα ηνία στα χέρια της. Δεν επιλέγει αυτή, δεν αποφασίζει αυτή, είναι πηγαία η αντίδραση της, είναι η Αντιγόνη-συνείδηση.
Το στίγμα της καταγωγής της δεν την άφησε καν να γεννηθεί, θολώνοντας τόσο τα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου ώστε να αρχίζουμε να αμφιβάλλουμε αν υπάρχουν καν. Η Αντιγόνη δεν είναι, συμβαίνει, όπως θα έλεγε με τα δικά της λόγια η σύγχρονη Φυσική. Το λάθος της Φυσικής είναι ότι το συμβαίνον ή το συμβάν το αποδίδει καθαρά στην τύχη. Μα θα μπορούσε να υπάρχει το ενδεχόμενο, η πιθανότητα, η συνείδηση, που είναι μακράν έξω από το αντικείμενο της Φυσικής να μη γεννηθεί; Η Αντιγόνη σαν αδελφή της Θαμπράνο είναι αγέννητη όπως η Αγάπη και ελεύθερη όσο και η Αγάπη. Η Θαμπράνο κάνει μια θαυμάσια, διάσπαρτη στο κείμενο, αναφορά στην φιλοσοφική έννοια της δημιουργικής Αγάπης, τόσο σπάνια στα φιλοσοφικά κείμενα που παραπέμπει ευθέως στην επιρροή του Χέλντερλιν. Η εκδήλωση της σε ανθρώπινο επίπεδο στην τραγωδία είναι η αδελφική αγάπη προς τον άταφο αδελφό και τον χλωμό της ανεκπλήρωτο έρωτα.
Η Αντιγόνη λοιπόν όταν καλείται εκδηλωθεί και να δράσει ή μάλλον να αντιδράσει ενεργεί με βάση τρία συνειδησιακά κριτήρια: φροντίδα για τον αδελφό/καθήκον, εξέγερση απέναντι στην αδικία, υπεράσπιση του Καθολικού Νόμου έναντι των ανθρώπινων νόμων και της ανθρώπινης αυθαιρεσίας. Πού είναι η επιείκεια που επιβάλλει η Αγάπη; Που είναι η ελευθερία; Η Αντιγόνη με την ενάρετη πράξη της επιβάλλει τον Καθολικό Νόμο ή τον Νέο Νόμο της Αγάπης που υπόρρητα διατυπώνει η Θαμπράνο – αν δεν σφάλλουμε ή αστοχούμε –, αποκαθιστά την αδικία και κατακεραυνώνει την αυθαιρεσία του ηγεμόνα. Υπό την καθολική ισχύ του Νέου Νόμου αποκαθίσταται η τάξη που χαρακτηρίζει την Πολιτεία που πατάει πάνω στην άβυσσο του Χάους. Ο Καθολικός Νόμος επιβάλλει την επιστροφή των νεκρών στην υγρή γη, μέσα στην δυσοσμία και το σκότος της οποίας δημιουργήθηκε η πρωτόλεια ζωή. Η θυσία της, σαν υπέρτατη πράξη γενναιότητας, την τοποθετεί στο πάνθεον των παρθένων που κτίστηκαν ή κάηκαν ζωντανές και δίπλα στον Σωκράτη. Την κάνει αθάνατη για τους κτιστούς ανθρώπους. Κατά τον μύθο της Περσεφόνης της δίνει το προνόμιο να κινείται μεταξύ του κόσμου των ζωντανών και του κόσμου των νεκρών φωτίζοντας το έρεβος του κάτω κόσμου και απελευθερώνοντας ψυχές για τις οποίες ήγγικεν η ώρα κατά την Πυθαγόρεια παράδοση.
Η αυθαιρεσία και η σκληρότητα της τιμωρίας οδηγούν την Αντιγόνη στη σπηλιά για να πεθάνει με φρικτό θάνατο. Αυτό πιστεύει ο αμύητος τύραννος, αλλά πλανάται. Η σπηλιά (το άντρο) συμβόλιζε πάντα την γέννηση, την μήτρα (Ιδαίον Άντρον – η γέννηση του οντολογικού Δία). Εκεί η Αντιγόνη θα γεννηθεί, θα ζήσει και θα ολοκληρώσει την ύπαρξη της με τον θάνατο της, με την αυτοκτονία της όπως το παρουσιάζει ο Σοφοκλής. Η Θαμπράνο όμως έχει άλλη άποψη και σαν «αδελφή» της Αντιγόνης ξέρει περισσότερα και αξίζει να ακούσουμε με προσοχή την κατάθεση της. «Στην πραγματικότητα η Αντιγόνη δεν θα μπορούσε να πεθάνει με κανέναν τρόπο».
Προσθέτοντας και σε κανέναν τόπο με χωρικές συντεταγμένες και σε κανέναν χρόνο. Αυτή είναι μια από τις δύο καίριες φιλοσοφικές τοποθετήσεις της συγγραφέως (η άλλη είναι η La Piedad για την οποία θα μιλήσουμε στην συνέχεια) για την Αντιγόνη ίσως και για τον θάνατο γενικότερα. Φαίνεται να υιοθετεί την άποψη του Ευριπίδη ότι η ζωή και ο θάνατος είναι έξω και πέραν από τον χωροχρόνο γιατί δεν είναι συμβάντα σε συγκεκριμένο τόπο και στιγμή ώστε να μετρήσουμε το διάστημα μεταξύ τους, όπως είναι ορισμός του χρόνου και της απόστασης στο λεξικό, αλλά είναι μετάβαση από μια κατάσταση στην άλλη, μια συνέχεια, μια ροή που (όπως επισημαίνεται και από τους εξαίρετους συντελεστές της Ελληνικής έκδοσης, την κ. Μ. Γιόση και τον κ. Χ. Σιορίκη, που η βοήθεια τους για να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε την θέαση της Θαμπράνο ήταν περισσότερο από πολύτιμη) είναι παντού στο κείμενο με το νερό να ρέει συνεχώς με διάφορες μορφές. Η αυτοκτονία λοιπόν της Αντιγόνης φαντάζει άκριτη στην τραγωδία, σαν να διακόπτει αυτήν την αμφίδρομη μετάβαση, να εκφυλίζει μια έννοια υψηλού φιλοσοφικού συμβολισμού, την πατρότητα της οποίας έχει βέβαια ο Μέγας σκοτεινός Εφέσιος, με την ρήση του τα πάντα ρει. Πάντως τάφος της Αντιγόνης δεν υπάρχει!
«Γεννημένη για την αγάπη με κατασπάραξε η Piedad», παραληρεί η Αντιγόνη. Η Θαμπράνο προσπάθησε να εξηγήσει τι εννοεί με αυτόν τον όρο αλλά χωρίς μεγάλη επιτυχία. Δεν είναι δυνατόν να μπορείς να εκφράσεις απολύτως αυτό που θες, ας όψεται η ανεπάρκεια του λόγου, ακόμα και του ποιητικού. Αυτό το αναγνώρισαν όλοι από τον Πλάτωνα μέχρι τον Solovyov και τον T.S. Elliott. «Γεννημένη για την αγάπη με κατασπάραξε η Piedad, και τι να τα κάνω αυτά τα σπλάγχνα που θρηνούν, τώρα που είναι πλέον άκαιρο;» θρηνεί η Αντιγόνη. Σε αυτήν την διατύπωση ο Αριστοτελικός όρος έλεος αποδίδει το νόημα με βάση το συγκείμενο: το πάθος που την καταλαμβάνει από την λύπη για την αδικία που υπομένει, το οποίο μπορεί να την οδηγήσει σε πράξεις όχι συμβατές με την αγάπη που είναι η ουσία της συνείδησης της.
Όμως το γεγονός ότι η Θαμπράνο τοποθετεί την Piedad στην παλλόμενη περιοχή εκείνων των θετικών συναισθημάτων που δηλώνουν αγάπη, δημιουργεί μια αντίφαση που αίρεται με την προσθήκη «να αντιλαμβάνεσαι τον εαυτό σου ως ένα ετερογενές στοιχεί μέσα σε αυτήν» διότι τότε η αγάπη σαν ουσία σου έρχεται και «φιλάει» με την αγάπη σαν υπόβαθρο του συναισθήματος της Piedad. Άρα όταν σε κατασπαράζει, αυτό θα μπορούσαμε να το αποδώσουμε στο γεγονός ότι δεν έχεις αφήσει τον εαυτό σου να κατακλυσθεί από το συναίσθημα και να αντιληφθεί την πραγματικότητα και υποφέρεις. Κάπως έτσι θα μπορούσε, ίσως, να είναι: ένας εντελεχής έλεος, για να παραμείνουμε στην Αριστοτελική ορολογία. Βέβαια ο έλεος και ο φόβος ταιριάζουν περισσότερο σέ αυτόν που γίνεται κοινωνός μιας συμφοράς που αφορά κάποιον «έναντι» και πού έχει σαν αίτιο μίαν άδικη πράξη τρίτου. Απλές σκέψεις – πιθανόν ήσσονος – σημασίας για ενδιαφέρουσες συζητήσεις
Δεν έχουμε υπ’ όψιν μας κανένα από τα έργα που αναφέρονται στην εργογραφία της Θαμπράνο, που διαβάσαμε στο τέλος του βιβλίου. Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να διαβάσει περισσότερα και κυρίως το Delirio y destino, που είναι και το μόνο μεταφρασμένο στα Αγγλικά, παρά το βόλεμα των Αγγλόφωνων με την φτώχεια του Εμπειρισμού. Επίσης διαβάσαμε για διαλόγους της Θαμπράνο με γίγαντες της διανόησης, που φαίνεται να την έχουν επηρεάσει όπως τα ξέφωτα του δάσους (Heidegger) και άλλα. Ελπίζουμε η εναρκτήρια σύσταση της Θαμπράνο από τον εκδότη να παγιώσει μια καλή και μακρόχρονη σχέση και να μην μείνει μια απλή γνωριμία.
