Στο βιβλίο αυτό ο Μιχαήλ Μπακούνιν, αναπτύσσει σε δύο άρθρα – το ένα δημοσιεύθηκε το 1940 και το δεύτερο δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατο του (1876), όπως όλα άλλωστε τα έργα του εκτός από το «Η αντίδραση στη Γερμανία», στο οποίο θα επανέλθουμε στην συνέχεια – τις απόψεις του για την φιλοσοφία, όπως την αντιλαμβάνεται στην ηλικία των 24-25 ετών, έχοντας διαβάσει και επηρεαστεί από τον Γερμανικό Ιδεαλισμό και την διαλεκτική των Χέγκελ και Φίχτε, ενώ δεν λείπουν στο κείμενο οι αναφορές σε Κάντ, Νίτσε κλπ. Με τα δύο αυτά άρθρα έχουμε ένα κείμενο της Εγελιανής περιόδου της σκέψης του Μπακούνιν πριν από την ριζοσπαστικοποίηση του. Δεν έχουμε υπ’ όψη μας τις «Φιλοσοφικές θεωρήσεις πάνω στο φάντασμα του θεού, τον πραγματικό κόσμο και τον άνθρωπο», επομένως θα περιοριστούμε να σχολιάσουμε το περιεχόμενο των δύο συγκεκριμένων άρθρων και όχι να εκτιμήσουμε την συμβολή του Μπακούνιν σαν στοχαστή στην νεότερη Ρωσική φιλοσοφία.
Ξεκινά και τα δύο άρθρα προσπαθώντας να ορίσει τι είναι φιλοσοφία και καταλήγει κατ’αρχήν ότι φιλοσοφία είναι η γνώση της αλήθειας και στην συνέχεια ότι είναι η επιστήμη της απόλυτης αλήθειας. Ο ορισμός αυτός βασίζεται υποχρεωτικά στον δικό του ορισμό της αλήθειας ως «την απόλυτη, δηλαδή την μία, αναγκαία, καθολική και άπειρη αλήθεια, που πραγματώνεται στην πολλαπλότητα και το πεπερασμένο του πραγματικού κόσμου». Την σκέψη του συνεχίζει ως εξής: Η φιλοσοφία απαιτεί λοιπόν την απόλυτη γνώση (της αλήθειας;), που καλεί φιλοσοφική γνώση. Εάν είναι αδύνατη μια a priori γνώση, η οποία στην καθαρή, εγγενή εξέλιξη της θα περιελάμβανε όλους τους (καθολικούς και αναγκαίους) νόμους τόσο του φυσικού όσο και του πνευματικού κόσμου, τότε η φιλοσοφική απόλυτη γνώση είναι αδύνατη. Άρα θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι η φιλοσοφία στερούμενη περιεχομένου – διότι γνωστού όντος ότι δεν υπάρχει τέτοια a priori γνώση – δεν υπάρχει καν η φιλοσοφία;
Στον πραγματικό κόσμο είναι άλλο πράγμα η φιλο-σοφία σαν χαρακτηριστικό του ανθρώπου: το ειδέναι ορέγεσθαι είναι το κοινό γνώριμα των εραστών της Γνώσης (άλλο γνώση και άλλο Γνώση) δεδομένου ότι ανθρώπινη σοφία δεν υπάρχει παρά μόνον η «θεϊκή» Σοφία, σαν συστατική ουσία της Δημιουργίας. Η φιλοσοφία λοιπόν αποκτά έννοια μόνον με την ενέργεια του φιλοσοφείν. Γι αυτό και δεν διδάσκεται και γι’ αυτό δεν είναι επιστήμη και δεν την χωρούν οι ακαδημαϊκές αίθουσες. Η φιλοσοφία είναι κι αυτή σαν τον Μπακούνιν κατά της ιδιοκτησίας: δεν κατέχει την αλήθεια γιατί δεν ξέρει τι είναι και προσπαθεί να προσεγγίσει την φιλοσοφική και όχι την καθ’ ημάς έννοια της, η καθαρή φιλοσοφία αναζητά την αλήθεια (Καντ) και ουδέποτε αποφαίνεται αφήνοντας τον ανθρώπινο περίεργο νου να περιφέρεται στην γη και στον ουρανό, τον κόσμο των καθολικών και απόλυτων Αρχών, των καθαυτών και των Ιδεών και ιδεωδών, των απρόσιτων στον ανθρώπινο νου εννοιών του Θεού, της αγάπης, του αιωνίου και ανεκπήγαστου, του άπειρου και πολλών άλλων. Αυτά τα άλλα τα απροσπέλαστα από το Ευκλείδειο μυαλό, είναι άρρητα και ως τέτοια όχι ανούσια όπως υποστηρίζει ο Μπακούνιν, ο οποίος αν είχε διαβάσει τον Ρώσσο πατριάρχη της νεότερης Ρωσικής λογοτεχνίας Vladimir Solovyov (μεταφυσικές ανάγκες του ανθρώπου και η ανάγκη του να μαθαίνει την αλήθεια) θα καταλάβαινε πολύ περισσότερα από ότι διαβάζοντας Χέγκελ, που συνέγραψε και δίδασκε την Φιλοσοφία του Δικαίου και την Φιλοσοφία της Ιστορίας χωρίς να μπορέσει να δώσει ποτέ τον ορισμό του Δικαίου ή της Ιστορίας δηλ. του χρόνου, όπως τον έδωσε λόγου χάριν ο Κάντ.
Δεν θα επεκταθούμε στο θέμα όμως περισσότερο, δηλαδή στην ανάλυση της φιλοσοφικής περιήγησης και τις απόπειρες οροθεσίας (εμπειρία, επιστήμη, συνείδηση, αυτοσυνειδησία και άλλα σχετικά) του Μπακούνιν αλλά θα μείνουμε στην κύρια και ανεκτίμητη προσφορά του βιβλίου: Πώς δικαιολογείται η μεταστροφή του; Είναι ένα πολύ μεγάλο ερώτημα που έχει πολλές ερμηνείες που θα συνοψίσουμε στα εξής ολίγα: Ο Μπακούνιν στο βιβλίο αυτό είναι ένας στοχαστής με φιλοσοφικο-θρησκευτικές απόψεις που σχηματοποιούν έναν ευγενή που η φιλοσοφία του τον οδηγεί στον Θεό, στην τάξη και στην ηθική της ελευθερίας του ατόμου και στην πίστη ότι όποιος φιλοσοφεί πραγματικά δεν μπορεί να γίνει άθεος και αναρχικός αλλά αναζητητής της αλήθειας και του καθολικού, του Όλου και του καθαυτού. Μετά από 2-3 χρόνια ο ίδιος άνθρωπος γίνεται άθεος, αναρχικός, επιδιώκει την ανατροπή με την χρήση της βίας της τάξης (όποια κι αν ήταν αυτή στην εποχή του, σωστή ή λάθος, με το πρόσχημα ότι η αναρχία είναι τάξη και το πάθος της καταστροφής είναι πάθος δημιουργικό).
Σταθμός στην μεταστροφή του αυτή ήταν σαφώς ο Προυντόν, το ίνδαλμα του όσον αφορά τον τέλειο σοσιαλισμό. Πήρε όμως αποστάσεις και από αυτόν τον ήπιο μεταρρυθμιστή, τον ενταγμένο στον κοινοβουλευτισμό και από τον Μάρξ βέβαια, ο οποίος χαρακτήρισε απεχθή την φιλοσοφία του Προυντόν. Ο Μπακούνιν δεν πίστευε ότι η μεταρρύθμιση μπορεί να γίνει εκ των έσω με ριζική αλλαγή του κοινωνικο-οικονομικο-πολιτικού τότε συστήματος αλλά με την πλήρη διάλυση/κατάλυση του και την επιβολή ενός νέου και μάλιστα χωρίς καμία συλλογικότητα: πλήρης απελευθέρωση του ατόμου. Αφιερώθηκε ολόψυχα και με γενναιότητα στις απόψεις του: αποποιήθηκε τους τίτλους του, την περιουσία του, πέρασε χρόνια πολλά εκτοπισμένος στην Σιβηρία και πέθανε μόνος, πάμπτωχος και άρρωστος στα 67 του.
Είναι μεταφυσική εξέγερση όπως την ορίζει ο Καμύ στον Εξεγερμένο Άνθρωπο, δηλαδή απογοήτευση από τον Θεό των Γραφών; Μπορεί. Δεν έμεινε όμως μετέωρος, όπως εννοεί ο Νίτσε, αλλά αποφάσισε να τον αντικαταστήσει και να αλλάξει τον κόσμο, να πάρει την υπόθεση στα χέρια του ή μήπως είναι ψυχολογικοί λόγοι, απωθημένα ψυχικά τραύματα τα οποία θα αναζητούσε ο Φρόιντ ξαπλώνοντας τον καναπέ του ή ψυχαναλύοντας τον από τα γραπτά του και τις πράξεις του; Όπως και να έχει ο κόσμος αυτός πρέπει ν’αλλάξει συθέμελα. Καλύτερα βέβαια με Μπακούνιν σαν κι αυτούς του βιβλίου που θα διαβάσετε.
Σπούδασε Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Paris X Nanterre στο Παρίσι. Είναι κάτοχος Master of Arts in Management and Administration από το Bocconi School of Management του Μιλάνου. Ως ανεξάρτητος Ιστορικός τέχνης ασχολήθηκε με την οργάνωση εκθέσεων σε γκαλερί και χώρους τέχνης με την συμμετοχή αποκλειστικά νέων καλλιτεχνών. Αρθρογραφεί ως κριτικός βιβλίου, διοργανώνει διαλέξεις για τέχνη και είναι ο ιθύνων νους πίσω από το bookfeed. Εργάζεται στο χώρο του βιβλίου και πιο συγκεκριμένα στο Nakas bookhouse της Πανεπιστημίου ως σύμβουλος βιβλίου.