Παρ’ όλον ότι έχουν καταναλωθεί τόνοι μελάνης σε βαθιές και ρηχές αναλύσεις, απόψεις, επιθέσεις, υμνολόγια αλλά και πολλές ανοησίες γύρω από τον Ντοστογιέφσκι και το opus rei του τους Αδελφούς Καραμάζωφ, κάθε επαναφορά των κύριων σημείων των μεγάλων θεμάτων που θέτει για συζήτηση στο βιβλίο είναι και θα είναι ωφέλιμη γι αυτούς που αναζητούν απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα. Θα ήταν μυωπικό να ισχυριστεί κανείς ότι κατάλαβε ακριβώς τι θέλει να μας πεί ο μεγάλος συγγραφέας – ψυχολόγος – φιλόσοφος. Κι αυτό, πολύ απλά, όπως ο ίδιος εκμυστηρεύεται σε επιστολή του (την αναφέρει στην ανάλυση του ο επιμελητής της έκδοσης Στ. Φωτίου) δεν μπόρεσε σε κάποια σημεία δεν κατόρθωσε να εκφράσει με τον λόγο αυτά που ήθελε και είχε κατά νούν, παρά την αριστοτεχνία της γραφής του. Και δεν είναι ο πρώτος γίγαντας του πνεύματος που επισημαίνει δημόσια την αδυναμία του λόγου και της τέχνης να αποτυπώσει την σκέψη του, αυτό που βλέπει και αυτό που αισθάνεται, με ακρίβεια και να μας τα μεταφέρει: Πλάτων, ‘Έλιοτ, Σολόβιεφ, Βαν Γκονγκ είναι κάποιοι από αυτούς. Το πρόβλημα γνωστό αλλά δεν πρέπει να μας διαφεύγει ποτέ και να καταλήγουμε σε αποφάνσεις, διότι κάθε τέτοια – και υπάρχουν πολλές – είναι καρφί στο φέρετρο της φιλοσοφίας.
Εμείς θα περιοριστούμε κατά το δυνατόν σε σχόλια για την συγκεκριμένη έκδοση αλλά θα ενδώσουμε με χαρά στην πρόκληση να μπούμε στην ουσία της συζήτησης του μεγάλου διανοητή. Ανθρώπινες αδυναμίες. Το βιβλίο αυτό με τα τρία αποσπάσματα: τον μύθο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, τις διδασκαλίες του μοναχού Ζωσιμά και το ευαγγελικό θαύμα της Κανά, που θίγει τα θέματα της ελευθερίας του ανθρώπου, της Αγάπης, της θρησκευτικής άποψης για την ιδέα του Θεού και της εμφάνισης του Χριστού. Ερωτήματα χωρίς απαντήσεις βέβαια. Η εμβάθυνση όμως στις έννοιες της Αγάπης (με κεφαλαίο Α γιατί μιλάμε για την μεταφυσική της έννοια όπου ταυτίζεται με την έννοια της ελευθερίας) και όχι περιοριστικά για την αγάπη όπως την βιώνει σαν συναίσθημα και εμπειρία ο άνθρωπος, της ελευθερίας της βούλησης, η προσπάθεια προσέγγισης της ουσίας του Θεού, είναι αυτά που μεγαλώνουν απίστευτα τον κόσμο του ανθρώπινου όντος και τον διαφοροποιούν από τα υπόλοιπα όντα και τον μικρόκοσμο του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης τους. Όταν η νόηση εξελίχθηκε στις χιλιετίες σε λογική, τότε αισθάνθηκε ο άνθρωπος την ανάγκη να δαγκώσει το μήλο της γνώσης και να ακούσει και να αφομοιώσει το μήνυμα του Σειληνού: η ζωή δεν έχει κανένα νόημα. Αυτόν τον άνθρωπο τον ερρημένο πάνω στην γη χωρίς να ερωτηθεί εκφράζει ο μηδενιστής Ιβάν στον μύθο του Ιεροεξεταστή. Πάντα μοι έξεστιν, όλα μου επιτρέπονται, αναφωνεί, λες και μ’ αυτήν την έννοια το είπε ο Παύλος.
Πρόωρη η ώρα που ενδώσαμε στον πειρασμό. Ας επανέλθουμε στο βιβλίο. Το βιβλίο αυτό λοιπόν απευθύνεται:
- Σε αυτούς που δεν διάβασαν ακόμα Ντοστογιέφσκι. Διότι αν δεν διάβασαν τους Αδελφούς Καραμάζωφ, το Έγκλημα και Τιμωρία, τους Καταφρονημένους και το Υπόγειο, δεν διάβασαν ακόμα Ντοστογιέφσκι.
- Αυτούς που διάβασαν τους Αδελφούς Καραμάζωφ, σαν μια ιστορία με ενδιαφέρουσα πλοκή, όπως κατάπιαν με βουλιμία αμάσητα το Κόκκινο και το Μαύρο, τον Μόμπυ Ντίκ ή τον Δον Κιχώτη χωρίς να τους αγγίξουν τα μηνύματα τους.
- Αυτούς που διάβασαν Ντοστογιέφσκι, Τουργκένιεφ και Τσερνισέφσκι, έζησαν για λίγο την σαμοβάρικη εποχή και αποκωδικοποίησαν τα ερωτήματα που θέτουν και ως εκεί.
Αυτοί είναι οι δυνητικοί αναγνώστες αυτού του βιβλίου, δηλαδή όλοι. Με αυτήν την έννοια η παράθεση τριών κειμένων (Ιεροεξεταστής, Ζωσιμάς, Κανά) αποσπασματικά, έξω από το συγκείμενο και τον διάλογο μέσα στο οποίο εντάσσονται και αναδεικνύεται πλήρες το νόημα τους δεν επιρρωνύεται – αυτή είναι η ακριβής λέξη έστω και βαρύγδουπη – από την βαθιά και λεπτομερή ανάλυση του Στ. Φωτίου με την οποία κλείνει το βιβλίο. Ένα σημαντικό για εμάς παράδειγμα, ελπίζουμε να δείξει αν καλώς θέτουμε αυτό το θέμα ή όχι. Αλλά αυτό, το τελευταίο δεν έχει και καμία σημασία, η συζήτηση που ανοίγεται όμως έχει. Και πολλή μάλιστα. Αν διαβάσετε τον μύθο του Ιεροεξεταστή στο μυθιστόρημα που έχει την μορφή αφήγησης του Ιβάν στον αδελφό του Αλιόσα, ενός ποιήματος που συνέθεσε που εκφράζουν την κοσμοθεώρηση του, με αυθόρμητες ενδιάμεσες συναισθηματικές αντιδράσεις/παρεμβάσεις του τελευταίου θα βρείτε την πιο σημαντική παρέμβαση του Αλιόσα που κραυγάζει: Μα αυτό είναι ένας Ύμνος στον Χριστό! Και έτσι είναι – κατά την γνώμη μας.
Ο Ντοστογιέφσκι δεν επιτίθεται στην Ιδέα του Θεού, δεν απορρίπτει την ύπαρξη του. Άλλωστε, όπως λέει ειρωνικά ο Καμύ, πώς μπορείς να κατηγορείς κάποιον που υποστηρίζεις ότι είναι ανύπαρκτος; Απορρίπτει μέσω του Ιβάν τον Θεό της θρησκείας, αυτόν που έφτιαξαν οι άνθρωποι κατ’ ομοίωσίν τους, αυτοί που νόμιζαν ότι κατάλαβαν τι είπε ο Χριστός και μας τον παρουσίασαν, όπως νόμιζαν σε κείμενα που εμείς υιοθετήσαμε άκριτα σαν θέσφατα. Αντίθετα ο Ντοστογιέφσκι έχει εμπιστοσύνη (αυτό σημαίνει πιστεύει) σε αυτό που μας μετέφερε μέσω του Ιωάννη ο Υιός του Ανθρώπου: Ο Θεός Αγάπη εστί! Αυτή είναι η απάντηση του φυλακισμένου Χαριστού στον Ιεροεξεταστή. Αιχμάλωτος του Ιεροεξεταστή; Όχι βέβαια. Αιχμάλωτος της μεγάλης του αποκάλυψης του, την επαναλαμβάνει στον κατήγορο του φιλώντας τον στα χείλη και αποχωρώντας. Θα μπορούσε ο Χριστός να διαπραγματευτεί την ελευθερία όταν γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε άνθρωπο που πάτησε ποτέ την γή ότι Αγάπη και Ελευθερία είναι το ίδιο ακριβώς πράγμα; Εμείς οι κοινοί άνθρωποι πως να το καταλάβουμε αυτό; Αλλά αυτό είναι μια άλλη ατέλειωτη συζήτηση.
Ο Ντοστογιέφσκι, όπως και ο φίλος του και πατριάρχης της Ρωσικής φιλοσοφίας Σολόβιεφ (αυτός έγραψε και ένα ογκώδες ομότιτλο βιβλίο), ότι η λύση για την ανθρωπότητα περνά μέσα από την ουτοπία της Οικουμενικής Εκκλησίας του Χριστού, με την Ελληνική έννοια της εννοίας εκκλησία (συμμετοχή) και όχι το Ρωμαιοκαθολικό εξάμβλωμα της τιμωρητικής εξουσίας, που εκπροσωπεί ο Ιεροεξεταστής, που έχει αυτοδιοριστεί απόλυτος και αποκλειστικός εκπρόσωπος του Χριστού επι της γης. Μιλήσαμε πριν για την ανάγκη εξοικείωσης μας με την Ρώσικη κουλτούρα της εποχής για να μπορούμε να αναφέρουμε τώρα την προσήλωση της στην υπεροχή της Ορθόδοξης παράδοσης και την εμφάνιση του μηδενισμού στους νέους σαν μόδας της εποχής με τάση υποκατάστασης της θρησκείας που απέτυχε από τις σοσιαλιστικές ιδέες, παίρνοντας τα πράγματα στα χέρια τους. Αυτό είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινείται και γράφει ο Ντοστογιέφσκι.
Η ελευθερία του ανθρώπου ξεκινά από την στιγμή της γέννησης του – γιατί γι’ αυτό δεν τον ρώτησε κανείς – και διαρκεί σε όλη την ζωή του, έχει ακόμα και το αυτεξούσιο του θανάτου του (και αυτό είναι ένα άλλο ερώτημα που έθεσε ο Ντοστογιέφσκι με τον Κυρίλοφ, δεδομένου ότι η έννοια της ελευθερίας ήταν ένα από τα κύρια θέματα που απασχόλησαν τον φιλόσοφο Ντοστογιέφσκι μαζί με την έννοια του Θεανθρώπου ή ανθρώπου-θεού). Αν το σκεφτεί κανείς το μόνο πράγμα που συνιστά περιορισμό της ελευθερίας του είναι οι βιοτικές του ανάγκες που μπορεί να τον οδηγήσουν σε εγκληματικές συμπεριφορές ή απεμπόληση της ελευθερίας, του εν μέρει ή εν όλω, και αυτό χρησιμοποιεί απροκάλυπτα ο άτεγκτος Ιεροεξεταστής που δεν τον έχει αγγίξει έννοιες όπως η αγάπη και η συμπόνοια. Θα πάμε τώρα στον Ζωσιμά. Ταξιδεύουμε πάλι πίσω στην εποχή για να αναφέρουμε την πολύ μεγάλη σημασία και επιρροή που είχε η Μονή και οι «πνευματικοί» για τον μουζίκο κυρίως στις μικρότερες πόλεις και την επαρχία, σε σύγκριση με τις μεγάλες πόλεις όπου η νομενκλατούρα πάσχιζε να μιμηθεί την δύση, ακριβώς όπως η Ευρώπη και όλες οι άλλες νεόπλουτες χώρες κάνουν εδώ και χρόνια κάνουν με το Αμερικανικό μοντέλο.
Ο Ζωσιμάς, ο τυπικός κληρικός που μας περιγράφουν ο Νίτσε, ο Σταντάλ, ο Τζόυς και τόσοι άλλοι, με αθέλητη υποκρισία αφού υποστηρίζει βιαστικά τον μοναχισμό καλεί τον Αλιόσα να φύγει από την μονή και να πάει κοντά στον κόσμο να διδάξει την Αγάπη. Ο μόνος ειλικρινής τελικά ήταν ο Αυγουστίνος όταν είπε ότι: το μόνο για το οποίο δεν αμφιβάλλω είναι ότι αμφιβάλλω. Αναλώνεται λοιπόν σε έναν μονόλογο -ορυμαγδό παραινέσεων, συστάσεων, οδηγιών, ερμηνειών που όλα βασίζονται στο θέλημα του Θεού, την Αγάπη για τον πλησίον κλπ. που έχουμε ακούσει τόσες φορές σε παρόμοια κηρύγματα που εκφωνούνται πάντα με μια προσποιητά μειλίχια φωνή ελπίζοντας ότι αυτό θα κατευνάσει όχι μόνο τους αμφισβητούντες αλλά ακόμα και τους εξεγερμένους κατά της αδικίας, του μίσους, του δόγματος, της εξουσίας της εκκλησίας και της τιμωρητικής διάθεσης. Ευτυχώς ο ίδιος Ντοστογιέφσκι δηλώνει ότι στο κομμάτι αυτό υπεράσπισης του θρησκευτικού Θεού και της θρησκείας. Για να το κάνει αυτό θα έπρεπε πρώτα να ορίσει τι εννοεί Θεός, τι εννοεί Αγάπη και πού ακριβώς ο άνθρωπος αμαρτάνει όταν ζεί σύμφωνα με τους κοινωνικούς θεσμούς τηρώντας ευλαβικά τους νόμους. Επίσης θα έπρεπε να εξηγήσει γιατί ο Θεός ανέχεται την κακοποίηση και τον θάνατο μικρών παιδιών, πράγμα που παρέμεινε καίριο και αναπάντητο ερώτημα για τον Ντοστογιέφσκι και αργότερα για τον Καμύ. Ο,τιδήποτε Χριστιανικό δεν έχει καμία σχέση με τον Χριστό, είπε ο Μαρκ Τουέιν, δυσκολεύοντας πολύ αυτούς που προσπαθούν να υπερασπιστούν το δόγμα έναντι της ελευθερίας/αγάπης που διεκήρυττε σε όλους τους τόνους ο Χριστός.
Για τα θαύματα δεν έχουμε τον χώρο για να αναλύσουμε τον συμβολισμό στην αναφορά τους. Το κάνει στο βιβλίο Ο Στ. Φωτίου σύντομα και περιεκτικά. Η απάντηση του Ιησού στους πειρασμούς του διαβόλου και η άρνηση του να αθετήσει την πίστη του στην Ελευθερία πειθαναγκάζοντας τον αδύναμο, τον τρομοκρατημένο από την ιδέα του θανάτου άνθρωπο να τον θεωρήσει «θεό» και να τον ακολουθήσει, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα θαύματα που εμφανίζεται ότι έκανε ο Χριστός προσηλυτίζοντας, δηλαδή αφαιρώντας από τους ανθρώπους το δικαίωμα της ελεύθερης επιλογής. Και τέλος όσον αφορά τον Αλιόσα, είναι γνωστό ότι ο Ντοστογιέφσκι ήθελε να ολοκληρώσει το έργο του με την συγγραφή ενός βιβλίου με το όνομα του που θα είχε σαν θέμα την διαδρομή του και τις πράξεις του στην ανάλωση της ζωής του σε μια προσπάθεια συνένωσης της κατακερματισμένης ανθρωπότητας, την επανένωση από την Δήμητρα του διαμελισμένου από τους Τιτάνες Διόνυσου, όπως θα λέγαμε εμείς οι Ελληνικοί σήμερα. Τελικά τίποτε από όλα αυτά δεν θα γίνει θα έλεγε ο Ιβάν. Θα’ ρτει θα έλεγε ο Σικελιανός. Δεν μπορείτε να το διακρίνετε γιατί δεν μπορείτε να δείτε με το μάτι του Θεού, θα έλεγε ο Ηράκλειτος. Τελικά μόνο η θλίψη μένει, θα επαναλάμβανε ο Βαν Γκονγκ.
