Ο Σοφοκλής αρθρώνει – τόσο απλά – το τεράστιο ερώτημα που θέτει στην τραγωδία αυτή. Υπάρχει πεπρωμένο; Υπάρχει αυτό που πέπρωται να γίνει, αυτό που θα γίνει ανεξάρτητα από την βούληση μας; Η Πυθαγόρεια εμμονή στο πεπρωμένο, η τόσο διαδεδομένη στην αρχαία Ανατολική φιλοσοφία, που κατ’αυτόν αποτυπώνεται στην θέση των πλανητών την ώρα της γέννησης μας, όσο και το δόγμα του Σχεδίου του Θεού της Χριστιανικής – και όχι μόνον – θρησκείας από την μια και η Τυχαιότητα στην Φύση και η Ελεύθερη Βούληση του ανθρώπου διεμβολίζουν το ερώτημα από άκρου εις άκρον αλλά δεν το κόβουν στα δύο, δηλαδή: Πεπρωμένο ή Τυχαιότητα; Πεπρωμένο ή Ελεύθερη Βούληση;
Υπάρχει πεπρωμένο, μοίρα, κισμέτ, κάρμα, μακτούμπ, γραμμένο, γραφτό κλπ. ή όλα συμβαίνουν τυχαία, όπως μας αποδεικνύει η κβαντομηχανική ότι πέραν πάσης αμφιβολίας συμβαίνει στον χώρο των υποσωματιδίων; Αν σταθούμε στην λέξη «γραφτό» μπορούμε να το διατυπώσουμε και ως εξής: Η ζωή του ανθρώπου, η διαδρομή του στην γή – είναι ένα άγραφο κείμενο που θα πάρει υποχρεωτικά την μορφή ενός σημειώματος ή ενός λιγότερο ή περισσότερο ογκώδους τόμου ανάλογα με την διάρκεια της. Το κείμενο ή είναι ήδη γραμμένο από κάποιον ή θα καταγράψει όλα τα γεγονότα, τα συμβάντα της ζωής μας. Και τα δύο μαζί δεν γίνονται, είναι αλληλοαναιρούμενα. Υπάρχει πεπρωμένο, δηλαδή υπάρχει κάποιο Πρωταρχικό Όν, το οποίο έχει κατά νούν τον σκοπό της Δημιουργίας του Παντός και με βάσει αυτόν καθορίζει τα πάντα; Ή υπάρχει απόλυτη ελευθερία με την οποία ενεργούμε μέσα σε ένα περιβάλλον όπου βασιλεύει η τυχαιότητα;Και κάθε συμβάν στην ζωή μας είναι αποτέλεσμα των δικών μας αποφάσεων;
Αν φέρουμε και πάλι στο νού μας το γεγονός ότι η τυχαιότητα είναι η τελειότερη έκφραση της ελευθερίας τότε αντιλαμβανόμαστε γιατί τα σε πρώτη ματιά δύο σκέλη του ερωτήματος ενοποιούνται και πάλι σε ένα: Υπάρχει Πεπρωμένο ή Τυχαιότητα και Ελεύθερη Βούληση; Ήταν η μοίρα του Οιδίποδα, ήταν προδιαγεγραμμένο να ζήσει αυτά τα τραγικά γεγονότα ή όχι; Ο Ηράκλειτος, ο ιδρυτής της φιλοσοφίας, υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει πεπρωμένο αλλά ο χαρακτήρας μας είναι αυτός που καθορίζει την πορεία της ζωής μας. Ο χαρακτήρας μας τον οποίο πρέπει να αναγνωρίσουμε (γνώθι σαυτόν), να τιθασεύσουμε ( άθλοι του Ηρακλέους) και να ελέγχουμε συνεχώς (Ηνίοχος). Ο Novalis, ένας όχι πολύ γνωστός Ρώσσος ποιητής, όπως μας πληροφορεί η Mary Ann Evans, προσέθεσε και το περιβάλλον. Πολύ σωστά διότι έχει πολύ μεγάλη σημασία πού και από ποιους ο χαρακτήρας μας, με δεδομένα τα βασικά του χαρακτηριστικά, διαμορφώνεται καθώς επίσης και που καλείται να εκδηλωθεί και να δραστηριοποιηθεί.
Ήταν μήπως ήταν σύμπτωση; Ο θεοσεβούμενος Αϊνστάιν είπε ότι οι συμπτώσεις είναι οι σιωπηλές εμφανίσεις του Θεού. Αν ρωτήσετε έναν έμπειρο αστυνομικό θα σας πει ότι συμπτώσεις δεν υπάρχουν. Στο βασίλειο των υποσωματιδίων οι τυχαίες τροχιές δεν αποκλείεται να συμπέσουν, αλλά και το σημαινόμενο της λέξης τυχαιότητα γενικότερα δεν αποκλείει μια ελάχιστη πιθανότητα σύμπτωσης. Θα μείνουμε σε αυτά λόγω περιορισμένου χώρου και θα πάμε στην συνέχεια των στίχων με τους οποίους ξεκινήσαμε:
Ο Σοφοκλής στροβιλίζεται γύρω από το κυρίαρχο θέμα της Ελληνικής τραγωδίας: Το Είναι, το να υπάρχω δηλαδή, εδώ και τώρα, ανάμεσα στους άλλους (το παρ-ειμί, η παρ-ουσία μου), να ζώ, την ζωή. Η Ιοκάστη λέει αυτό που λέει ο Νίτσε: η ζωή δεν έχει κανένα νόημα, αλλά εγώ λέω στην ζωή ένα μεγάλο Ναι. ΝΑΙ στην ζώσα ζωή λέει και ο Ντοστογιέφσκι. Καταφάσκω, αν και βρίσκω κανένα νόημα. Είναι το Διονυσιακό που διαπερνά το Απολλώνιο (Η Γέννηση της Τραγωδίας) και είναι παρόν σε όλα τα έργα των Ελλήνων τραγωδών. Είναι η πεμπτουσία της Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας. Εδώ επίσης διαπιστώνουμε ότι είχαν τότε πλήρη γνώση αυτού που πολύ αργότερα αναγνώρισε ως Οιδιπόδειο σύμπλεγμα Ο Φρόιντ στην Ψυχανάλυση και την Ερμηνεία των ονείρων. Αν μπούμε βαθύτερα όμως ο Οιδίπους το εκδηλώνει αθέλητα (τυχαία ή προδιαγεγραμμένα δεν έχει εδώ καμία σημασία) αντίστοιχα με την πατροκτονία και την γενετική της προέλευση, όπως την υποστηρίζει στο Τοτέμ και Ταμπού ο Φρόιντ που ταιριάζει περισσότερο στους Καραμάζωφ ή στον Βασιλιά Λήρ παρά στην περίπτωση που συζητάμε.
Πάρα πολλά θα μπορούσαμε να πούμε για την Αρχαία Ελληνική Τραγωδία εν γένει αλλά θα περιοριστούμε, κλείνοντας, μόνο στο θέμα της μετάφρασης του χορού και κυρίως της μετάφρασης. Ο Χορός είναι ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο στην τραγωδία με τη διαφορετική μορφή και ρόλο που παίρνει κάθε φορά. Μπορεί κατά περίπτωση (εξ ού και η μάσκα, που μεταφερόμενη με όρους φιλοσοφίας σαν συμβολισμός στην ανθρώπινη συμπεριφορά έχει κύρια σημασία στην ζωή μας) να εκφράζει: την κοινή γνώμη, το συγκείμενο, την ερμηνεία και την παράθεση παραδειγμάτων, μύθων κλπ. για την υποβοήθηση της κατανόησης από τον θεατή, την συνείδηση του ήρωα και άλλα πολλά. Για την μουσική δεν μπορούμε να πούμε τίποτε απολύτως διότι δεν έχουμε κανένα στοιχείο για το πως ο αυλός συνόδευε την δραματουργία και την τραγικότητα της στιγμής, ούτε βέβαια θα μάθουμε ποτέ.
Η μετάφραση, δηλαδή η απόδοση τόσο υψηλών νοημάτων, που εμπεριείχαν κάποιες αρχαίες ελληνικές λέξεις είναι πρακτικώς, τις περισσότερες φορές, αδύνατη. Το βιβλίο μας παραθέτει μια σειρά από απόψεις που εξέφρασαν κατά καιρούς για το θέμα εξέχοντες Έλληνες των γραμμάτων, που εντρύφησαν στην Ελληνική γλώσσα και ακολούθησαν την διαδρομή της από τον Όμηρο μέχρι τον Παπαδιαμάντη και την μετέπειτα ένδεια. Η αρχαία Ελληνική είναι η γλώσσα της φιλοσοφίας. Είναι πολύ δύσκολο – αν όχι αδύνατον – να αντικαταστήσεις μια λέξη από το σύγχρονο/ μοντέρνο αλλά φτωχό Ελληνικό λεξιλόγιο. Φρόντισαν και συνεχίζουν με πάθος οι διάφοροι «προοδευτικοί» να εκλαϊκεύσουν, δηλαδή με άλλες λέξεις να εκχυδαΐσουν την γλώσσα και να την «φτωχύνουν» όσο ήταν δυνατόν, ώστε να ταιριάζει στον αναλφαβητισμό των κοινωνικών δικτύων. Γενικά είναι δύσκολο να αποδόσεις τέτοιες έννοιες παρά μόνο σε ελάχιστες γλώσσες όπως η Γερμανική, γι αυτό και η ερμηνεία κα η ανάλυση της αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας έχει κατεξοχήν έδρα την Γερμανία ή τις Γερμανόφωνες χώρες. Οι σύγχρονοι Έλληνες δεν είναι πλέον σε θέση να διαβάσουν τον μεγαλύτερο σύγχρονο ‘Έλληνα συγγραφέα, τον Παπαδιαμάντη.
