Ο τίτλος του βιβλίου μπορεί να αναγνωσθεί με διάφορους τρόπους. Γυρίζοντας όμως τις σελίδες η σκέψη μας διαμορφώνεται γύρω από ένα κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι που απευθύνεται στους ορθόδοξους Ρώσσους να παραδοθούν εκούσια, ελεύθερα και με πλήρη εμπιστοσύνη στον Έναν, τον Πνευματικά Κυρίαρχο, τον πρώτον τη τάξει του κτιστού μας κόσμου. Ποιος είναι όμως Αυτός; Πολύ πιο εύκολο είναι να απαντήσουμε στην ερώτηση: Ποιός είναι ο Ντοστογιέφσκι που μας καλεί; Ανάλογα με την άποψη του καθενός, ο μεγαλύτερος, ένας από τους δυο-τρείς μεγαλύτερους σύγχρονους συγγραφείς, ο φιλόσοφος και ο καλύτερος λογοτέχνης/ανατόμος της ανθρώπινης ψυχής. Μας καλεί να τον ακολουθήσουμε σε ένα κάλεσμα άνωθεν που δέχτηκε ο ίδιος; Όχι, πουθενά δεν αφήνει να εννοηθεί κάτι τέτοιο γιατί τότε θα μπορούσε να μας δώσει όλα τα επιχειρήματα που θέλουμε για να μας πείσει.
Ο συγγραφέας θεωρεί ότι είναι κάτι μεταξύ πολτιτικο-θρησκευτικού μανιφέστου και συμμετοχής σε μία Ρωσική εκκλησία του Χριστού, που θα υπαγορεύει στον Ηγεμόνα της Ορθόδοξης Ρωσίας των μουζίκων την θέληση του Ενός, που θα είναι η βάση του προτεινόμενου συστήματος διακυβέρνησης. Ως Ηγεμόνα προτείνει τον Τσάρο, επειδή φοβάται τους ηγέτες των άθεων σοσιαλιστών και τους μηδενιστές που βρίσκονται Ante Portas και ως όραμα προβάλλει τον υποσκελισμό της Παπικής Εκκλησίας, των αυτόκλητων αντιπροσώπων του Ενός επί της γης. Όλα αυτά ακούγονται πολύ μπερδεμένα κι αυτό γιατί ο ίδιος ο μεγάλος Ρώσσος συγγραφέας παλεύει ακόμα με το ασυνείδητο του, που είναι φορτωμένο με πολλά υπολείμματα των καταβολών του, τραυματικά ή όχι δεν είναι δουλειά μας, ασυνείδητο που η ιδιοφυία του έχει φέρει στην επιφάνεια το περιεχόμενο του σε λανθάνουσα μορφή και θέλει ασκώντας την ελευθερία του να το επεξεργαστεί και να το συνειδητοποιήσει.
- Για ποιον ακριβώς Έναν ομιλεί; Για τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης, για την απρόσιτη έννοια και ουσία του Θεού σαν Αναιτιώδους Αρχής; Για τον Υιό του Θεού του Αβραάμ ή για τον Χριστό τον Υιό του Ανθρώπου;
- Γιατί οι Ρώσοι είναι άλλος ένας περιούσιος λαός και σε τί υπερέχει το ορθόδοξο δόγμα υπερέχει των υπόλοιπων δογμάτων των δυο κλάδων του Ιουδαϊσμού ή, για να μείνουμε στον Χριστιανισμό, του Καθολικισμού ή του Προτεσταντισμού.
- Ποια είναι η ακριβής σημασία της λέξης λαός;
- Γιατί υποστηρίζει με τόση θέρμη τον Ασκητισμό;
- Γιατί ο Τσάρος, η απολυταρχία του ενός (όχι με κεφαλαίο Ε βέβαια).
- Πώς θα γίνει «πλατύτερος ο άνθρωπος» χωρίς την συμπερίληψη και τι θέση έχουν οι Εβραίοι στο «σύστημα» που προτείνει;
- Τι απάντηση θα έδινε κανείς στον Ιβάν για τα παιδιά;
- Τι είναι η αμαρτία;
- Τι σημαίνει Άγιος, τι είναι η Αγιοσύνη;
- Η ομορφιά εκφράζει το αρχαιοελληνικό Κάλλος;
Το βιβλίο αυτό λοιπόν, ενώ υποτίθεται ότι επικεντρώνεται στον πολιτικό Ντοστογιέφσκι, όπως δηλώνει ο τίτλος του, είναι πολλαπλώς ωφέλιμο για σοβαρή συζήτηση διότι, με τη βοήθεια του συγγραφέα, τις αναφορές του σε τρίτους και τις διευκρινίσεις του, θίγει θέματα που εκτείνονται πολύ πέρα από την διερεύνηση των απόψεων του συγκεκριμένου μεγάλου Ρώσου συγγραφέα, όπως ξεδιπλώνονται στο Ημερολόγιο του και στα έργα του. Θέματα που μας καλούν όλους να πάρουμε θέση ελεύθερα με σεβασμό αλλά κυρίως κυνισμό. Η όποια »αλήθεια» είναι εξ ορισμού κυνική, χωρίς ναι μεν αλλά και φτιασιδώματα.
Αν προσπαθούσαμε να δώσουμε κάποια απάντηση, ο καθένας την δική του, θα έπρεπε να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν μας ότι ο Ντοστογιέφσκι εξελίσσεται όσο γράφει. Το τελευταίο έργο του, ελπίζουμε όλοι, καλοπροαίρετοι ειδικοί και επαρκείς αναγνώστες, ότι θα μας έδινε πολλές από τις απαντήσεις που ψάχνουμε. Ο Αλιόσα όμως δεν ήρθε ποτέ γιατί δεν πρόλαβε δυστυχώς και για κείνον και για μάς. Έχουμε όμως αρκετά στοιχεία για να συζητήσουμε κρατώντας ασφαλείς αποστάσεις από δογματισμούς και χριστιανική θεολογία, την οποία, υπέρμετρα μεν, υποχρεωτικά δε μέχρι κάποιο σημείο, υιοθετεί ο συγγραφέας του βιβλίου, δεδομένης της θεματολογίας του τελευταίου.
Στο πρώτο ερώτημα φαίνεται να παλινδρομεί, όπως η τεράστια πλειοψηφία των Χριστιανών. Είναι το θεϊκό μας δημιούργημα αυτός που ποδηγετεί και κυβερνά την ανθρωπότητα που βλέπουμε και της οποίας είμαστε μέλη; Το αμφισβητεί ευθέως: αμφιβάλλει. Το αρνείται: τότε που είναι η ελευθερία μας; Μήπως η Δημιουργία είναι ακόμα σε εξέλιξη; του ψιθυρίζει ο φίλος του ο Vladimir Solovyov. Μήπως κακώς φορτώσαμε σ΄αυτόν τον Θεό που μας υπόσχεται μια άλλη ζωή αν του παραδώσουμε αυτήν που ζούμε – η μεγάλη πλάνη, όπως την ονόμασε ο Νίτσε – την Δημιουργία; Μήπως υπερβάλλουμε ή και βλασφημούμε όταν λέμε ότι τον σταυρώσαμε ή τον θανατώσαμε; Ποιοι είμαστε εμείς που μπορούμε να σταυρώσουμε ή να θανατώσουμε την Ιδέα, την Ουσία του Θεού όταν αυτή είναι τελείως απροσπέλαστη στον ανθρώπινο νου; Ας αφήσουμε επιτέλους τον Θεό στον γνόφο του και την αιωνιότητα του, δεν χρειάζεται την φοβική μας γνώμη.
Ο Ντοστογιέφσκι με τον φίλο του τον Sovyolov συζητούσανε την κοινή τους ιδέα για την Οικουμενική Εκκλησία του Χριστού και αυτό προτείνει. Ο φίλος του έγραψε έναν ογκωδέστατο βιβλίο για την περιγραφή της ουτοπικής αυτής ιδέας. Ουτοπική ήταν εξάλλου και η Πολιτεία του Πλάτωνα, για παρεμφερείς λόγους. Αυτόν προτείνει ως τον Έναν και πολύ καλά κάνει και το ξεκαθαρίζεις στο μυαλό του σιγά σιγά και μας καλεί όλους να κάνουμε το ίδιο. Αυτόν γνωρίζουμε. Αυτός ενσάρκωσε το Ιδεώδες στην γή. Αυτός, ο Υιός του Ανθρώπου, μας αποκάλυψε πολύ απλά ότι ο Θεός Αγάπη Εστί. Πόσοι το κατάλαβαν; Ελάχιστοι μέχρι σήμερα, διότι ερμήνευσαν την λέξη Αγάπη με ανθρώπινους όρους. Ακόμα και αυτή, η ανθρώπινη αγάπη, σαν εκδήλωση της Υπέρτατης δημιουργικής Αρχής αλλοιώθηκε από τον ευρωπαϊκό ρομαντισμό που μας ταλανίζει μέχρι σήμερα. Αν ξεψαχνίσουμε τα Ευαγγέλια και θα βρούμε αρκετά από αυτά που όντως είπε και έκανε ο Χριστός. Ο Χριστός μίλησε για την κένωση, όχι δια Χριστόν αλλά για την Αγάπη. Να ξεριζώνουμε τον εγωισμό μας σταδιακά για να δώσουμε χώρο στην Αγάπη. Ο,τιδήποτε άλλο χριστιανικό δεν έχει καμία σχέση με τον Χριστό, είπε ο Mark Twain. Και είχε δίκιο, ευτελίσαμε ακόμα και τα Μεγάλα Μυστήρια της βάπτισης και της θείας μετάληψης. Μυστήρια χωρίς Μύστες και με δημόσιους υπάλληλους, αλλά χριστιανικά! Μια λέξη απαντά από μόνη της σε κάθε, σαφέστατα πολιτικής έμπνευσης, έννοια Περιούσιου λαού. Ακόμα και ο ανθρωπομορφικός θεός του Αβραάμ αποφεύγει τις διακρίσεις. Πόσο μάλλον η Αγάπη που είναι ταυτόσημη με την Ελευθερία και γι αυτό, οι ετερότητες λειτουργούν εγωιστικά και ατομικά και το αποτέλεσμα είναι μια ανθρωπότητα-Βαβέλ. Φυσικά και η ορθοδοξία υπερέχει των υπόλοιπων δογμάτων. Και υπερέχει λόγω γλώσσας. Από την στιγμή που τα Ευαγγέλια μεταφράστηκαν στα Λατινικά, έγινε απείρως πιο δυσδιάκριτο τι από αυτά που είπε και έκανε ο Χριστός έχουν συμπεριληφθεί αναλλοίωτα και ποιοι συμβολισμοί διατηρούν το νόημα τους. Όταν τα ξεκαθαρίσουμε αυτά μόνο τότε θα μπορέσουμε να δεξιωθούμε τον Χριστό.
Τι εννοούμε ακριβώς όταν χρησιμοποιούμε την λέξη λαός; Ο Ντοστογιέφσκι κινείται μεταξύ των λέξεων λαός και έθνος με συνδετικό κονίαμα και των δύο την θρησκεία. Η θρησκεία καθορίζει ή προσδιορίζει τον λαό και το έθνος έχει ένα κοινό διακριτικό, την θρησκεία. Για το Έθνος θα μπορούσε να το ισχυριστεί κανείς αυτό ακόμα και σήμερα, την εποχή της παγκοσμιοποίησης αν και στην γραφειοκρατία των εγγράφων ταυτοποίησης αυτό καθόλου δεν ισχύει. Εν πάσει περιπτώσει σίγουρα το Έθνος έχει συνεκτική και συγκροτημένη έννοια (Εθνική γλώσσα, Εθνικά όρια, Εθνικά σύμβολα και άλλα πολλά). Τον λαό διακρίνουν μόνο η κοινή παράδοση, τα κοινά έθιμα, η ενδυμασία και άλλα λιγότερο σημαντικά. Είναι μια – καθόλου υποτιμητικά – αγέλη ανθρώπων που αποτελείται από ομάδες με διαφορετικά συμφέροντα, θρησκευτικές τοποθετήσεις, βλέψεις που εύκολα υποκύπτει στην ψυχολογία του όχλου. Βέβαια οι διάφοροι λαϊκιστές και σωτήρες, πολιτικοί απατεώνες έχουνε καθιερώσει όρους όπως η λαϊκή οικογένεια, το λαϊκό εισόδημα, η λαϊκή κατοικία κλπ. δημιουργώντας μία τάξη για να δώσουν οντότητα σε μια έννοια που τους είναι απαραίτητη για την άσκηση της «λαϊκής» πολιτικής τους, η οποία αλλιώς θα έμενε μετέωρη.
Ο Ασκητισμός για τον Ντοστογιέφσκι είναι αγκύλωση με το παρελθόν, όταν η Μονή της κάθε περιοχής και ο στάρετς είχαν περίοπτη θέση και έχαιραν του σεβασμού – μέχρι δέους – των μουζίκων. Αγνοεί πλήρως το παράδειγμα ζωής του Χριστού, ο οποίος έζησε πολύ κοντά στους ανθρώπους γιατί σκοπός του ήταν να τους μεταφέρει την υπερ-ανθρώπινη θεϊκή του γνώση και απομονωνόταν όταν ήθελε να διαλογισθεί. Δεν πήγε στο βουνό να ζήσει με τον αητό και τον όφι, αλλά γύριζε συνεχώς στους ανθρώπους. Η Γνώση δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο αλλά υποχρέωση διασποράς της στα γόνιμα χωράφια, τους ερωτώντες ή αναρωτώμενους. Το εδωνά Είναι, που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας του βιβλίου χωρίς να θέλει να επεκταθεί πολύ, του Heidegger είναι η εκδήλωση της ύπαρξης, του όντως υπάρχειν, στον χωροχρόνο. Από αυτήν την σκοπιά προσπάθησε να προσεγγίσει την έννοια της ύπαρξης αλλά δεν έφτασε ποτέ στο ξέφωτο. Μας έδειξε όμως τα μονοπάτια. Αλλιώς μπορούμε να μιμηθούμε τους μηδενιστές, που τόσο πολύ απεχθάνεται ο Ντοστογιέφσκι, λ.χ. τους Βουδιστές και να περνάμε την ζωή μας σε πλήρη ακινησία. Ο ασκητισμός και η ζώσα ζωή που ένθερμα υποστηρίζει ο Ντοστογιέφσκι είναι δυο συγκρουόμενες έννοιες που δείχνουν ότι συνεχίζει να ψάχνεται. Όταν κουράστηκα να ψάχνω άρχισα να βρίσκω, είπε ο Νίτσε. Θα αναφέρουμε, χωρίς σχόλια – περισσεύουν – την συχνή αναφορά και σημασία του ρόλου των σαλών στις γραφές!
Ο ορισμός και η επιλογή του Ηγεμόνα είναι αιώνιο θέμα συζήτησης, από την εποχή του Πλάτωνα, που πρότεινε τον άριστο των φιλοσόφων, τον Μακιαβέλλι που μας έδειξε τον Ηγεμόνα που πρέπει να αποφύγουμε, τον Ρουσσώ της αριστείας και πάει λέγοντας, μέχρι που φτάσαμε στην διάκριση των εξουσιών και ένα διακριτό ρόλο του ηγεμόνα που ξεπέζεψε και έβαλε κουστούμι για να μπαίνει στη βουλή, ενώ οι επαναστάτες ξεπέζεψαν κι αυτοί για να μπούνε στην μερσεντές. Ο Ντοστογιέφσκι, ο ένθερμος υποστηρικτής της δημοκρατίας και της ελευθερίας, προτείνει, δέσμιος του παρελθόντος, τον Τσάρο της Μεγάλης Ρωσίας, ολισθαίνοντας με την απόλυτη συγκέντρωση των εξουσιών στα χέρια του να μετατραπεί σε έναν, με σημερινούς όρους, Πούτιν ή χριστιανικού τύπου Αγιατολάχ. Όσο το δυνατόν μακρύτερα από μιμήσεις δυτικοευρωπαϊκών μιαρών προτύπων. Η δημοκρατία είναι το χειρότερο πολίτευμα που μπορούμε να σκεφτούμε και το καλύτερο αν το συγκρίνουμε με όλα τα υπόλοιπα, είπε ο Τσώρτσιλ. Ακόμα κι αν οι κόκκινες γραμμές που θα έπρεπε να ορίζουν τα όρια της κάθε μιάς από τις τρείς εξουσίες έχουν ξεθωριάσει, έχουν γίνει ροζ.
Την κοινωνία της Αγάπης την περιγράφει, χλευαστικά όπως δείχνει και ο τίτλος, στο διήγημα του «Το όνειρο ενός ηλιθίου», όπου αποδομεί ουσιαστικά την έννοια του παραδείσου που υπόσχονται οι «Άγιοι Πατέρες» μας. Είναι γνωστός, μας λέει ο συγγραφέας ο αντισημιτισμός του Ντοστογιέφσκι, όπως και του Νίτσε. Και οι δύο, προσθέτει τον αποκήρυξαν στην τελευταία περίοδο της ζωής τους. Είναι φανερό από το κράτος-έθνος που προτείνει ο Ρώσος συγγραφέας ότι θέλει να προστατεύσει τον θεόσταλτο ρόλο της Αγίας ορθόδοξης Ρωσίας, από κάθε δυτικοευρωπαϊκή Απολλώνεια επιρροή στην ζωή των Ρώσων που δεν πρέπει να βρούν το νόημα της ζωής τους στον πολιτισμό, αλλά στον Χριστό. Αυτό ούτε ο ίδιος ο Χριστός δεν θα το ήθελε. Θα αφήσουμε τα τέσσερα τελευταία ερωτήματα αναπάντητα για να μην το κουράσουμε άλλο το θέμα και εσάς. Σκοπεύουμε όμως, τώρα που μάθαμε να συζητάμε ήσυχα, ήσυχα και απλά, να χρησιμοποιήσουμε το, εξίσου ενδιαφέρον και μεστό νοημάτων, άλλο βιβλίο του συγγραφέα «Ο Ντοστογιέφσκι και το πολιτικό κακό. Ο μεγάλος Ιεροεξεταστής, ο εγωισμός, το αυτεξούσιο» για να συνεχίσουμε την συζήτηση από το σημείο στο οποίο την αφήσαμε. Εσείς προσπαθήστε να δώσετε τις δικές σας – πιθανότατα πιο ρηξικέλευθες – απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα που μας προέκυψαν ή και άλλα που δεν μας προέκυψαν, διότι αυτός είναι πιστεύουμε ο στόχος του συγγραφέα: Ένα κάλεσμα!
